Po francusku i angielsku zabójca to assassin, po włosku assassino. Jego korzeń nie jest ani łaciński, ani germański, tylko arabski: to obelga, którą w XII wieku rzucano w Syrii na członków jednej szyickiej wspólnoty1. Jak przezwisko sekty stało się zwykłym rzeczownikiem?
W skrócie
Krzyżowcy nazwali „asasynami” nizarytów, odłam szyickich ismailitów, przejmując arabskie przezwisko ḥashīshī (lm. ḥashīshiyya), którym obrzucali ich inni muzułmanie1. Gdy w Europie zapomniano, skąd wzięła się ta nazwa, zaczęła ona znaczyć po prostu „zabójca”12. Opowieść o fedaich, których ślepe posłuszeństwo miał zapewniać haszysz, współcześni badacze uznają za legendę, której nie potwierdzają źródła z epoki13.
Droga słowa
- arabski · حشيش ḥashīsh, „sucha trawa, siano”, też sproszkowane liście konopi45; od niego przezwisko ḥashīshī, lm. ḥashīshiyya, ḥashīshīn, którym inni muzułmanie obrzucali nizarytów13 · XII w.
- języki krzyżowców i łacina · assassini, assissini, heyssisini jako nazwa nizarytów1; starofrancuskie Harsasis w poemacie Ambrożego Guerre sainte, 11952 · koniec XII w.
- włoski · assassino, assessino: od XIII w. „członek sekty muzułmańskich fanatyków”, potem „zabójca”, w tym znaczeniu już u Dantego w Piekle, pisanym po 1300 r., do ok. 1313 r.2 · XIII–XIV w.
- francuski · assassin, „człowiek wynajęty do zabójstwa”2 · 1560
- angielski · assassin, ze średniowiecznołacińskiego assassinus; pierwsze znane użycie, ok. 1520 r., jako nazwa członka sekty6 · ok. 1520
- polski · asasyn, z włoskiego assassino: „członek skrajnego ugrupowania religijnego muzułmańskich ismailitów”7
W polszczyźnie słownik PWN notuje asasyna tylko jako członka sekty7. Znaczenie „morderca” utrwaliło się we włoskim, francuskim i angielskim26.
Historia
Twierdza Alamut
W 1090 r. ismailicki misjonarz (dāʿī) Hasan-i Sabbah zajął podstępem, przez sprytnie zaplanowaną infiltrację, twierdzę Alamut w górach Elburs8, w dolinie ok. 35 km na północny wschód od Kazwinu9. Po rozłamie w 1094 r. jego zwolennicy uznali za imama Nizara, najstarszego syna fatymidzkiego kalifa al-Mustansira, i stąd ich nazwa: nizaryci8. Ich państwo, rozsiane od Syrii po Chorasan, przetrwało do 1256 r., gdy twierdzę zniszczyli Mongołowie89.
Wobec przeważającej siły Seldżuków Hasan sięgnął po zabójstwa polityczne8. Wykonywali je fedāʾī (dosł. „oddany”, człowiek ofiarujący życie za innych lub za sprawę): młodzi członkowie wspólnoty gotowi do poświęceń, którzy rzadko przeżywali swoje misje3. Nizaryci nie wymyślili tej metody i nie byli ostatnimi, którzy jej używali, ale niemal każde głośne zabójstwo w tamtych latach przypisywano ich sztyletom3. Odpowiedzią na zamachy bywały masakry ismailitów8.
Starzec z Gór
Z syryjskimi nizarytami krzyżowcy stykali się od początku XII wieku1. Szczyt ich potęgi przypadł na czasy Raszida ad-Dina Sinana, pierwotnego „Starca z Gór” krzyżowców1. Rok jego śmierci różni się nawet w tekstach tego samego badacza, Farhada Daftary’ego: 1193 w artykule Instytutu Studiów Ismailickich, 1192 w Encyclopaedia Iranica13. To za Sinana przesadzone pogłoski o fedaich zawładnęły wyobraźnią Europejczyków i nizaryci zasłynęli jako „asasyni”1.
Kronikarze zapisywali obce słowo na wiele sposobów: Assacis u Joinville’a, Harsacidae u Nangisa, Chazisii w jeszcze innym tekście, Asciscin w jednym z rękopisów relacji Marca Polo10.
Od przezwiska do „zabójcy”
Kiedy w Europie zapomniano, skąd wzięła się nazwa, zaczęła ona znaczyć po prostu „morderca”1. Komentator Boskiej komedii Buti (1324–1406) objaśniał: Assassino è colui che uccide altrui per dinari, „asasyn to ten, kto zabija innych dla pieniędzy”2. Włoskie formy typu assassino są według TLFi wynikiem upodobnienia głosek (fr. assimilation progressive)2.
Zagadkę nazwy rozwiązał francuski orientalista Silvestre de Sacy (1758–1838)111; jego rozprawa o „dynastii asasynów i etymologii ich nazwy” ukazała się w 1818 r.1 On sam i inni orientaliści wciąż jednak wierzyli w część legend1.
Krewni
- włoskie assassino, francuskie i angielskie assassin, „zabójca”26
- hiszpańskie asesino, wywodzone przez Akademię Hiszpańską od arabskiego ḥaššāšīn, „uzależnieni od konopi indyjskich”12
- polskie haszysz: słownik PWN podaje formy niemiecką, francuską i angielską („konopie indyjskie”), a za nimi arabskie ḥašīš, „siano”5
Przykłady
Przykład
Przykład
W Guerre sainte („Wojnie świętej”) Ambrożego pada w 1195 r. ome al Harsasis, „człowiek Asasynów”: tu słowo jest jeszcze nazwą wspólnoty2.
Ciekawostki
Ciekawostka
Hasan-i Sabbah zastąpił arabski perskim jako język religijny ismailitów w Persji, co było krokiem bez precedensu8. Według perskich kronikarzy przez 34 lata w Alamucie ani razu nie zszedł z zamku; kronikarz Raszid ad-Din pisze, że większość czasu spędzał w swoich komnatach, czytając, spisując nauki ismailickiej misji i zarządzając państwem8. Biblioteka Alamutu słynęła z rękopisów i przyrządów astronomicznych89.
Ciekawostka
Ciekawostka
Polska ma własną monografię: J. Hauziński, Muzułmańska sekta asasynów (Poznań 1978). Encyclopaedia Iranica wymienia ją w bibliografii hasła o fedaich i zaznacza, że na s. 148–171 zawiera wyjątki ze średniowiecznych europejskich legend o asasynach3. Już w 1984 r. ta sama encyklopedia pisała o coraz liczniejszych turystach, którzy przyjeżdżają do doliny Alamutu, by zobaczyć „zamki asasynów”9.
Mity
Asasyni zabijali odurzeni haszyszem. Od czasów Sinana Europejczycy tłumaczyli ślepe posłuszeństwo fedaich działaniem narkotyku w rodzaju haszyszu3. W XIV wieku te opowieści uchodziły w Europie za wiarygodny opis praktyk nizarytów13. Według Daftary’ego nie ma dowodów, że haszysz albo inny narkotyk stosowano, by motywować fedaich, a wrogie ismailitom źródła muzułmańskie milczą na ten temat; legendę zrodziło raczej samo przezwisko13.
Ogród raju. Najpełniejszą wersję legend spisał Marco Polo, dokładając od siebie tajemny „ogród raju”13. W jego relacji Starzec poi młodzieńców napojem, po którym zapadają w głęboki sen, i każe ich przenosić do ogrodu pełnego pałaców i pięknych dziewcząt, by uwierzyli, że są w raju10.
Uwaga
Spór dotyczy też samego przezwiska. Słowniki tłumaczą je dosłownie: „palacz haszyszu” (PWN), „uzależnieni od konopi indyjskich” (RAE), „człowiek bezwartościowy, dosłownie: używający haszyszu” (Merriam-Webster)7126; podobnie Encyclopaedia Iranica w haśle o Alamucie z 1984 r.9 Jeszcze Yule pisał, że de Sacy „zdaje się, że dowiódł” pochodzenia nazwy od używania haszyszu10. Daftary podkreśla, że muzułmanie używali tego słowa jako obelgi w sensie „hołota”, „ludzie luźnych obyczajów”, bez żadnego wyjaśnienia związanego z haszyszem13.
Podsumowanie
Assassin to arabska obelga, którą krzyżowcy wzięli za nazwę wspólnoty nizarytów, a Europa po zapomnieniu jej sensu zrobiła z niej pospolite słowo „zabójca”1. Po drodze słowo obrosło legendami o haszyszu i rajskim ogrodzie, które współczesne badania odrzucają13. W polszczyźnie asasyn został przy pierwotnym, historycznym znaczeniu7.
Słowniczek
- nizaryci · odłam ismailitów, który uznał za imama Nizara, syna kalifa al-Mustansira8
- fedai (pers. fedāʾī) · człowiek, który oddaje życie za innych lub za sprawę; u nizarytów wykonawca zamachów3
- Starzec z Gór · przydomek przywódcy syryjskich nizarytów w relacjach krzyżowców1
- mulhid · arab. „heretyk”, określenie nizarytów w perskich kronikach10
Sprawdź się
- Od jakiego arabskiego słowa pochodzi assassin i co ono znaczyło jako przezwisko?
- Kto zajął Alamut i w którym roku?
- W którym dziele i u którego autora assassino pojawia się w znaczeniu „zabójca”?
- Co Marco Polo dodał od siebie do legend o asasynach?
- Jakie znaczenie ma słowo asasyn w polszczyźnie według słownika PWN?
Odpowiedzi
- Od ḥashīshī (lm. ḥashīshiyya); według Daftary’ego była to obelga w sensie „hołota”, „ludzie luźnych obyczajów”.
- Hasan-i Sabbah w 1090 r.
- U Dantego, w XIX pieśni Piekła.
- Tajemny „ogród raju”, w którym fedai mieli zaznać rozkoszy.
- Członek skrajnego ugrupowania religijnego muzułmańskich ismailitów.
Co dalej czytać
- alamut, hasan-sabbah, nizaryci, ismailici
- marco-polo, krucjaty
- Szach mat, Cukier i sacharyna, Dywan: inne słowa, które przyszły do Europy z arabskiego i perskiego
Źródła
Footnotes
-
The Institute of Ismaili Studies, F. Daftary, „Assassin”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/58322d9c90b1eb73.md ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ↩13 ↩14 ↩15 ↩16 ↩17 ↩18 ↩19 ↩20 ↩21
-
CNRTL / ATILF, Trésor de la langue française informatisé: assassin, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/4dc06c153262b16a.md ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10
-
Encyclopaedia Iranica, F. Daftary, „Fedāʾī”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/fd5c7e98029b7309.md ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ↩13
-
University of Chicago (DSAL), F. Steingass, A Comprehensive Persian-English Dictionary: ḥashīsh, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e22ac027eb354bee.md ↩
-
Wydawnictwo Naukowe PWN, haszysz (etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/cb85975b2c20661e.md ↩ ↩2
-
Merriam-Webster, Assassin, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a9800f82a44ffe08.md ↩ ↩2 ↩3 ↩4
-
Wydawnictwo Naukowe PWN, asasyn (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a7b75075322fd090.md ↩ ↩2 ↩3 ↩4
-
Encyclopaedia Iranica, F. Daftary, „Ḥasan Ṣabbāḥ”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/65873a7c6110d39a.md ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9
-
Encyclopaedia Iranica, B. Hourcade, „Alamūt”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/fa6c7f877bee8781.md ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6
-
Project Gutenberg, The Travels of Marco Polo, t. 1, przeł. i kom. H. Yule, rozdz. XXIII, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/391f6beea9fcbd50.md ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5
-
The Institute of Ismaili Studies, F. Daftary, The Assassin Legends: Myths of the Ismaʿilis (strona publikacji), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d3d71e1975760e16.md ↩
-
Real Academia Española, Diccionario de la lengua española: asesino, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7eb47cff731bade8.md ↩ ↩2
-
Wikisource (it), Dante Alighieri, Inferno, Canto XIX, w. 49–51, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/af28465a12845830.md ↩
-
Columbia University Libraries, Digital Dante: Inferno 19, w. 49–51, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b0cee80dc3560100.md ↩