Polimata

Dywan

HasłoPodstawy4 min. czytania 9 źródełZweryfikowany

Dywan w pokoju to daleki potomek glinianej tabliczki. Po drodze to samo słowo było rejestrem, urzędem, radą sułtana, salą obrad i siedziskiem pod ścianą.

W skrócie

Perskie dīvān znaczyło „rejestr, archiwum, kancelaria”, a jego korzenie sięgają przez staroperskie dipi-, „dokument”, do sumeryjskiego dub, „gliniana tabliczka”1. W arabskim i tureckim nazywało urzędy, radę sułtana, salę obrad i salę wyłożoną poduszkami, stąd francuskie divan, siedzisko bez oparcia i poręczy23. Do polszczyzny przyszło z tureckiego i zostało u nas przede wszystkim kobiercem34.

Droga słowa

  • sumeryjski · dub, „gliniana tabliczka”, przez akadyjskie ṭuppu i elamicki1
  • staroperski · dipi-, „napis, dokument”1
  • średnioperski · dīvān, w piśmie dpywʾn, dywʾn, być może od przymiotnika *dipi-vān-, „dotyczący dokumentów”1
  • arabski · dīwān, zapożyczenie perskie według Encyclopaedia Iranica1; słownik Steingassa z 1892 r. notuje دیوان jako arabskie daiwān, po persku dīwān5; za kalifa Umara rejestr podatków i żołdu12 · VII w.
  • turecki · dīvān (w TLFi divān), „rada sułtańska, urząd; sala posiedzeń rady, sądu; pomieszczenie wyłożone poduszkami do siedzenia”3
  • polski · dywan: „gruba tkanina dekoracyjna”, a w historii Wschodu też urząd dworski, rada przyboczna sułtana i zbiór utworów jednego lub kilku poetów6

Historia

Podobno już kalif Umar założył w Medynie dīvān, rejestr podatków i wojowników uprawnionych do żołdu, na wzór bizantyjski i sasanidzki1. Już na początku epoki Umajjadów działało kilka wyspecjalizowanych dīvānów1, a TLFi wiąże nazywanie tym słowem różnych urzędów z dynastią Abbasydów2. W słowniku perskim Steingassa dīwān to m.in. dwór królewski, trybunał, rada państwa, księga rachunkowa, rejestr żołdu i zbiór wierszy5. Francuzi poznali je od Turków: w 1559 r. G. Postel pisał o „sali rady Turka” i samej radzie, w 1742 r. divan to już siedzisko bez oparcia i poręczy2. Według Brücknera w polszczyźnie zostało tylko „kobiercem”, a u Serbów i Bułgarów znaczyło jeszcze „izbę radną, kobiercami zawieszoną”4. Zbiory dawnych wierszy arabscy filolodzy epoki Abbasydów nazwali dīvān przez analogię do rejestrów i archiwów1.

„Budynek Dywanu”, miniatura z lat 80. XVI w. ze zbiorów pałacu Topkapı (tytuł według Wikimedia Commons): dziedziniec i sale, w których dostojnicy siedzą rzędami
„Budynek Dywanu”, miniatura z lat 80. XVI w. ze zbiorów pałacu Topkapı (tytuł według Wikimedia Commons): dziedziniec i sale, w których dostojnicy siedzą rzędami nieznany artysta, Public domain, źródło

Krewni

  • francuskie douane, „urząd celny”, przez starowłoskie doana (dziś dogana) z potocznego arabskiego *duwān (forma odtworzona), zniekształconego dīwān7; hiszpańskie aduana z hiszpańskoarabskiego addiwán8
  • perskie debīr, „pisarz”, według Iranica z tego samego pnia co dipi-1; TLFi wywodzi samo diwān wprost od dibīr2
  • angielskie divan, z tureckiego, od 1586 r., najpierw jako rada przyboczna (ang. privy council) państwa osmańskiego9

Mity

Często powtarzana anegdota mówi, że Persowie nazwali kancelarię dīvān, bo urzędników uważali za diabły (dēvān) albo za szaleńców (dēvāna); Encyclopaedia Iranica nazywa ją żartobliwą fantazją1. Według Iranica poprawna forma średnio- i wczesnonowoperska to dīvān, a pod wpływem takich ludowych etymologii powstała chyba wtórna wymowa dēvān, żywa w języku tadżyckim1. Tymczasem słownik etymologiczny PWN podaje perskie dēvān, „księga”6, a RAE pahlawijskie dēwān, „archiwum”8.

Źródła

Footnotes

  1. Encyclopaedia Iranica, F. de Blois, C. E. Bosworth, „Dīvān”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c3949b62d9608b76.md ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12

  2. CNRTL / ATILF, Trésor de la langue française informatisé: divan 2, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c8556ad2404ffd99.md ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  3. Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: dywan, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/cacdb1580ed7bbc1.md ↩ ↩2 ↩3

  4. Krakowska Spółka Wydawnicza / Internet Archive, A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego (1927): dywan, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b295097c91a7be9d.md ↩ ↩2

  5. University of Chicago (DSAL), F. Steingass, A Comprehensive Persian-English Dictionary: دیوان, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/ca08382e7599b913.md ↩ ↩2

  6. Wydawnictwo Naukowe PWN, dywan (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/48dfbdd8343916b9.md ↩ ↩2

  7. CNRTL / ATILF, Trésor de la langue française informatisé: douane, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/3e3c79f86eece56d.md ↩

  8. Real Academia Española, Diccionario de la lengua española: aduana, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d9cc2840b87f4ee3.md ↩ ↩2

  9. Merriam-Webster, Divan, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/456a62134cf444cc.md ↩

Graf

Odnośniki zwrotne