Polimata

Szach mat

HasłoPodstawy4 min. czytania 12 źródełZweryfikowany

„Szach mat!” mówimy, gdy królowi nie zostało żadne wyjście. Tylko czy perskie māt znaczy „umarł”, czy raczej „bezradny, osłupiały”? Słowniki spierają się o to do dziś.

W skrócie

Szach to perskie šāh, „król”, które w grze stało się ostrzeżeniem, że król jest zagrożony12. TLFi i słowniki polskie wywodzą mat z arabskiego „umarł”345, a Bo Utas w Encyclopaedia Iranica i Merriam-Webster z perskiego słowa znaczącego „sparaliżowany, bezradny”67. Wyrażenie przyjęła większość języków Europy6.

Droga słowa

  • perski · شاه مات šāh-māt (Steingass: shāh-māt), „mat w szachach”68; šāh to „król”, też „król w szachach” i „szach”2
  • arabski · al-šāhmāt, według Iranica zapożyczenie z perskiego, na co wskazują wczesne użycia6; według TLFi as-sāh māt(a) (zapis TLFi), „król umarł”3
  • starofrancuski · mat ok. 1155, eschec „szach” ok. 1170, eschec et mat ok. 122431
  • polski · szach poświadczony od 1449 r., wtedy w znaczeniu „król (figura w szachach)”9; według Brücknera przyszedł przez niemiecki10; mat według PWN i WSJP z arabskiego māt, „umarł”45

Historia

Umarł czy osłupiał? Bo Utas pisze w Encyclopaedia Iranica, że zwykle bierze się māt za arabski czasownik „umarł”, ale to mało prawdopodobne6. Sens opowieści w Szahname polega właśnie na tym, że król zostaje obezwładniony i sparaliżowany, choć nikt go nie uderzył; inne figury po persku „giną” (košta), a król staje się māt, a to słowo w różnych językach perskich znaczy „złamany, sparaliżowany”6. Merriam-Webster wywodzi je od perskiego „pozostawiony, bezradny”, a arabskie „umarł” uważa raczej za ludową etymologię, bo arabskie słownictwo szachowe jest w przewadze perskie7. Drugi autor tego samego hasła Iranica, M. Dabīrsīāqī, pisze jednak w części o terminologii, że pochodzenie māt jest niepewne, „być może” od arabskiego māt, „on nie żyje”6. Słownik Steingassa z 1892 r. podaje oba sensy: „umarł”, „zamatowany”, ale też „zdumiony, osłupiały”11.

Według Szahname szachy wymyślono, by matce przekazać wieść o śmierci indyjskiego księcia Talchanda, który w bitwie nie mógł ani uciec, ani zaatakować i zmarł tajemniczo w złotym siodle6.

Buzurgmihr rozwiązuje zagadkę szachów przysłanych z Indii: karta z ilustrowanego rękopisu Szahname z ok. 1300–1330 r. Nad szachownicą siedzi król
Buzurgmihr rozwiązuje zagadkę szachów przysłanych z Indii: karta z ilustrowanego rękopisu Szahname z ok. 1300–1330 r. Nad szachownicą siedzi król nieznany malarz (tekst Firdausi), Metropolitan Museum of Art, CC0, źródło

Krewni

  • francuskie échecs, „szachy” (ok. 1100, Pieśń o Rolandzie), i échec, „szach”, a w przenośni „porażka”1
  • hiszpańskie jaque, z arabskiego, a to z pahlawijskiego šāh, „król”12; jaque mate6
  • angielskie checkmate, z anglo-francuskiego eschec mat7

Ciekawostka

Według legendy ze średnioperskiego traktatu o szachach władca Indii przysłał szachy królowi Chosrowowi I (531–579) jako zagadkę. Rozwiązał ją wezyr Vazurgmihr (Bozorgmehr) i w odpowiedzi wymyślił tryktraka (nard)6.

Źródła

Footnotes

  1. CNRTL / ATILF, Trésor de la langue française informatisé: échec 2, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/62ccc5caca221fab.md ↩ ↩2 ↩3

  2. University of Chicago (DSAL), F. Steingass, A Comprehensive Persian-English Dictionary: شاه, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0ab479e915a58122.md ↩ ↩2

  3. CNRTL / ATILF, Trésor de la langue française informatisé: mat 1, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/4f913bf301406009.md ↩ ↩2 ↩3

  4. Wydawnictwo Naukowe PWN, mat, szach-mat (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/92bc8aca8fa30db5.md ↩ ↩2

  5. Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: mat, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/72556685006ccb56.md ↩ ↩2

  6. Encyclopaedia Iranica, B. Utas, M. Dabīrsīāqī, „Chess”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/cf3d7d6e186b74ce.md ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10

  7. Merriam-Webster, Checkmate, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d962de9ad19d626e.md ↩ ↩2 ↩3

  8. University of Chicago (DSAL), F. Steingass, A Comprehensive Persian-English Dictionary: شاه مات, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/481feec895e6fa54.md ↩

  9. Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: szach, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/34c1771a89cc652c.md ↩

  10. Krakowska Spółka Wydawnicza / Internet Archive, A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego (1927): szach, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b295097c91a7be9d.md ↩

  11. University of Chicago (DSAL), F. Steingass, A Comprehensive Persian-English Dictionary: مات, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7c3bdda97f6dd6ee.md ↩

  12. Real Academia Española, Diccionario de la lengua española: jaque, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/3337978f52f18403.md ↩

Graf

Odnośniki zwrotne