Polimata

Cukier i sacharyna

HasłoPodstawy3 min. czytania 14 źródełZweryfikowany

Słodząc herbatę, sypiemy do niej słowo, które w sanskrycie znaczyło „żwir”. Cukier szedł do nas przez Persję (może też przez Greków), Arabów, Włochy i Niemcy, a jego chemiczny krewny, sacharyna, przyszedł skrótem przez grekę i łacinę.

W skrócie

Sanskryckie śarkarā znaczyło „żwir, grys”, ale też „cukier mielony lub kandyzowany”1. Przez perskie shakar, arabskie sukkar (wprost z perskiego według Merriam-Webstera, przez grekę według RAE), włoskie zucchero i niemieckie Zucker słowo dotarło do polszczyzny, w której notowane jest od 1393 r.234 Inną drogą, przez greckie sákcharon i łacińskie saccharum, powstała nazwa sacharyny56.

Droga słowa

  • sanskryt · शर्करा śarkarā, „żwir, grys, kamyki”, też „cukier mielony lub kandyzowany”1
  • perski · شکر shakar, shakkar, „cukier”7, w zapisie Iranica šekar8; w Persji Sasanidów cukier umiano wytwarzać już ok. 460 r.8
  • arabski · sukkar25; z perskiego wprost2 albo przez greckie sákchari3, zob. „Persja czy Grecja?”
  • włoski · zucchero: pochodne od XIII w., sam rzeczownik od XIV w.5
  • niemiecki · średnio-wysoko-niemieckie zucker49
  • polski · cukier4 · 1393

Druga droga: sacharyna

  • grecki · σάκχαρον sákcharon5
  • łacina · saccharum, „cukier”56
  • niemiecki i francuski · Sacharin, saccharine6; angielskie saccharin od 1885 r.10
  • polski · sacharyna611 · 1900

Sacharynę odkryto w 1878 r. w laboratorium Iry Remsena na Uniwersytecie Johnsa Hopkinsa. Rosyjski chemik Constantin Fahlberg, który oblał sobie ręce badanym związkiem, poczuł przy kolacji niezwykle słodki smak bułki i wrócił do laboratorium próbować wszystkiego ze swojego stołu laboratoryjnego12. Nowa substancja okazała się ok. 300 razy słodsza od cukru12.

Historia

Persja czy Grecja? Według Merriam-Webstera arabskie sukkar pochodzi wprost z perskiego shakar2. Słownik Akademii Hiszpańskiej wstawia między nie grekę: arabskie z greckiego sákchari, a to z pahlawijskiego šakar3. TLFi pisze tylko, że arabskie słowo, jak greckie i łacińskie, ma źródło indyjskie5.

Krewni

  • francuskie sucre, u Chrétiena de Troyes çucre (1176–1181)5; angielskie sugar2
  • hiszpańskie azúcar z hiszpańskoarabskiego assúkkar3
  • polski kandyz, może od arabskiego qand, „rodzaj cukru”13

Ciekawostka

Według perskiej legendy trzcinę cukrową odkrył przypadkiem król Dżamszid podczas Nouruzu, a w poranek tego święta jadło się biały cukier, zanim się przemówiło8. W perskiej tradycji Shakar, „Cukier”, to też imię kobiety, którą Chosrow poślubił wbrew woli Szirin7, a shīrīn znaczy „słodka”14.

Źródła

Footnotes

  1. Universität zu Köln, Monier-Williams, Sanskrit-English Dictionary: śarkarā, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/f4ae3b89ea399a2b.md ↩ ↩2

  2. Merriam-Webster, Sugar, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7ee5302c0fc8fb4a.md ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  3. Real Academia Española, Diccionario de la lengua española: azúcar, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a3227294368e90bd.md ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  4. Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: cukier, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/379c39f182e4e12e.md ↩ ↩2 ↩3

  5. CNRTL / ATILF, Trésor de la langue française informatisé: sucre 1, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/db10eec86b8f2bb8.md ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  6. Wydawnictwo Naukowe PWN, sacharyna (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e3510f7bd67e7747.md ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  7. University of Chicago (DSAL), F. Steingass, A Comprehensive Persian-English Dictionary: شکر, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a110e1f7dae31a67.md ↩ ↩2

  8. Encyclopaedia Iranica, W. Floor, „Sugar: cultivation, manufacturing and processing”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/44c098382357abe7.md ↩ ↩2 ↩3

  9. Krakowska Spółka Wydawnicza / Internet Archive, A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego (1927): cukier, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b295097c91a7be9d.md ↩

  10. Merriam-Webster, Saccharin, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/2c6197136b83ee4b.md ↩

  11. Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: sacharyna, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e8fade6035dcf3c2.md ↩

  12. Science History Institute, J. Hicks, „The Pursuit of Sweet”, Distillations (2010), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/3cf53e18f5f75283.md ↩ ↩2

  13. Wydawnictwo Naukowe PWN, kandyz (etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/eff0a054b54d07aa.md ↩

  14. University of Chicago (DSAL), F. Steingass, A Comprehensive Persian-English Dictionary: شيرين, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/80fc6c5c384b7671.md ↩

Graf

Odnośniki zwrotne