Pojęcia o języku: tropy, figury, pomyłki i gry słowne

Kiedy mówisz, że „cała Warszawa” o czymś mówi, że ktoś odniósł „niemały” sukces albo że dziadek „zasnął w Panu”, używasz trzech chwytów z nazwami: metonimii, litoty i eufemizmu¹²³. Podobne chwyty opisywał już Kwintylian⁴, a George Puttenham w The Arte of English Poesie (1589) nadał im swojskie przydomki: przesada była u niego „głośnym łgarzem”, the loud lyer⁵⁶. Ten przewodnik zbiera takie nazwy razem z przykładami i wzorami, które możesz od razu wziąć do własnych zdań.

W skrócie

tropy to wyrazy i zwroty użyte w znaczeniu przenośnym, a figury to ozdobne zwroty i wyrażenia, które wzmacniają obrazowość języka⁷⁸. Obok nich żyją pomyłki, jak przesłyszany tekst piosenki zwany mondegreenem, i gry słowne, jak kalambur, który wykorzystuje dwuznaczność albo podobieństwo wyrazów⁹¹⁰. Kto zna nazwy, łatwiej rozpozna chwyt u innych i świadomie użyje go sam.

Każda pozycja ma ten sam kształt. Najpierw definicja w jednym zdaniu, potem Nazwa (z jakiego języka pochodzi i co dosłownie znaczy), Przykłady (cytaty dosłowne, w oryginale i z tłumaczeniem), Po co (jaki daje efekt), Myli się z (najbliższy sąsiad), a przy tropach i figurach także Użyj sam: wzory zdań do własnego użytku. Zdania w Użyj sam ułożyliśmy sami jako ilustrację, to nie są cytaty. Przy chwytach erystycznych zamiast tego jest Jak się bronić.

Tropy

Trop to wyraz lub zwrot w znaczeniu przenośnym⁷; nazwa przyszła przez łacińskie tropus od greckiego trópos, „zwrot, obrócenie”¹¹. Granice grupy są sporne: Jerzy Ziomek w Retoryce opisowej liczy litotę do tropów, Andrzej Kudra wymienia ją wśród figur myśli, a hipalagę część badaczy uważa za figurę konstrukcji¹²¹³¹⁴. Idziemy od zamiany nazw, przez regulowanie siły wypowiedzi, do przenoszenia cech między rzeczami i zmysłami.

Metonimia (gr. metōnymía, łac. denominatio, ang. metonymy)

Nazwę rzeczy zastępujemy nazwą czegoś, co jest z nią związane, np. przyczyną, skutkiem albo jedną z jej cech¹⁴.

Nazwa: greckie metōnymía znaczyło „przenośnia”¹⁵; Silva Rhetoricae rozkłada je na meta, „zmiana”, i onoma, „imię”. Puttenham nazwał ją the misnamer, „przekręcacz nazw”⁴.

Przykłady:

Cała Warszawa zamiast „wszyscy mieszkańcy Warszawy”¹.
Zajrzeć do Fultona, czyli do książki matematycznej Fultona: autor zastępuje książkę¹⁶.
„The pen is mightier than the sword” („Pióro jest potężniejsze niż miecz”): pióro to spisane myśli, miecz to wojna⁴.
Emily Dickinson, pijana latem, zatacza się „From inns of molten blue” („z gospód roztopionego błękitu”). Gospody to błękitne letnie dni¹⁷.

Po co: jest tak powszechna, że jej nie słyszymy (Hollywood zamiast filmowców, Biały Dom zamiast administracji prezydenta), a w literaturze często sygnalizuje, że warto się zatrzymać¹⁷.

Myli się z: metaforą. Metaforę niesie podobieństwo, metonimię tylko związek: Hollywood nie jest podobne do filmowców¹⁷. O synekdosze niżej.

Użyj sam: „Cała redakcja wstrzymała oddech.” (redakcja = dziennikarze) · „Przeczytałem już całego Mickiewicza.” (autor = dzieła)

Synekdocha (gr. synekdochḗ, łac. intellectio, ang. synecdoche)

Całość nazywamy nazwą części (dach zamiast dom) albo odwrotnie (czworonóg zamiast koń)¹⁸.

Nazwa: greckie synekdochḗ to „rozumienie jednego razem z drugim”¹⁹; jej łacińska formuła to pars pro toto, „część za całość”, a Puttenham ochrzcił ją figure of quick conceite, „figurą bystrego pojmowania”²⁰⁶.

Przykłady:

Krzysztof Kamil Baczyński o mieście w 1943 roku: „rozrąbane żelazem, utulone snami”²¹. Polska Wikipedia podaje ten wers jako przykład synekdochy²²: żelazo stoi tu za broń, tak jak w przykładzie z Silva Rhetoricae angielskie steel za miecz²⁰.
Allen Ginsberg: „who killed the pork chops?” („kto zabił kotlety wieprzowe?”). Kawałek zastępuje zwierzę²³.
Boots on the ground, „buty na ziemi”, czyli żołnierze w terenie²³.

Po co: wybrana część mówi, co myślimy o całości, więc synekdocha potrafi wywyższać i poniżać; w powieści Steinbecka Of Mice and Men Slim nazywa robotników farmy po prostu the hands, „ręce”²³.

Myli się z: metonimią. Poradnia PWN: cztery kółka Hołowczyca to synekdocha (część samochodu), zderzyłem się z Hołowczycem to metonimia (kierowca za samochód)¹⁶. Słownik PWN wlicza jednak stosunek części do całości do metonimii¹.

Użyj sam: „Pod tym dachem nikt nie kłamie.” · „Potrzebujemy jeszcze dwóch par rąk.”

Metalepsa (gr. metálēpsis, łac. transumptio, ang. metalepsis)

Nazywamy rzecz przez coś odległego, z czym łączy ją naciągany związek przyczynowy albo domyślny łańcuch pośrednich zastępstw²⁴.

Nazwa: greckie meta, „zmiana”, i lambanein, „brać”, czyli „zmieniać sens”²⁴; po polsku także metalepsja¹².

Przykłady:

„Pallid death” („blada śmierć”): bladość to skutek śmierci, przypisany samej śmierci²⁴.
Angielskie „He is such a lead foot” („Ma ołowianą stopę”) znaczy „jeździ szybko”: ołów jest ciężki, ciężka stopa wciska gaz, a gaz daje prędkość²⁴.
Bohater Tristrama Shandy’ego Laurence’a Sterne’a wini za swoje nieudane życie i charakter (skutek) źle wybraną chwilę, w której rodzice go poczęli (odległa przyczyna)²⁴.

Po co: często dla komizmu, przez niedorzeczną przesadę²⁴. Według Harolda Blooma, którego przytacza Joanna Orska, Kwintylian wyrażał się o niej pogardliwie i uznał, że nadaje się tylko do komedii¹².

Myli się z: metonimią, której bywa uważana za odmianę; Retoryka opisowa Ziomka nie wymienia jej wśród ważnych tropów¹². W teorii narracji to inne pojęcie: od Gérarda Genette’a (1972) metalepsą nazywa się wtargnięcie narratora albo odbiorcy do świata opowieści²⁵.

Użyj sam: „Ta kawa to jutrzejsza piątka.” (kawa, nocna nauka, ocena) · „Nie kupuj tego krzesła, to przyszły rachunek od ortopedy.”

Antonomazja (gr. antonomasía, łac. pronominatio, ang. antonomasia)

Nazwa własna zamiast pospolitej albo odwrotnie, np. Judasz zamiast zdrajca²⁶.

Nazwa: greckie anti, „zamiast”, i onomazein, „nazywać”; u Puttenhama the surnamer, „nadawca przydomków”²⁷.

Przykłady:

„He proved a Judas to the cause” („Okazał się Judaszem sprawy”)²⁷.
Łacińskie „Multum Ciceronis est in hac epistola” („W tym liście jest wiele z Cycerona”), czyli wiele elokwencji²⁷.
W drugą stronę, opis zamiast imienia: Arystoteles jako „The prince of Peripatetics” („książę perypatetyków”) u Angela Daya²⁷²⁸.

Po co: imię działa jak skrót do całego zestawu cech, które się z nim kojarzą²⁸.

Myli się z: peryfrazą. Silva Rhetoricae podaje obie nazwy jako synonimy, a Poradnia PWN zwroty w rodzaju polski Szekspir czy polski Manchester (Łódź) nazywa peryfrazami²⁷²⁹.

Użyj sam: „To prawdziwy Herkules naszego magazynu.” · „Nie bądź Kasandrą, jeszcze nic nie wiadomo.”

Peryfraza (gr. períphrasis, łac. circumitio, ang. periphrasis)

Zamiast słowa podajemy opis albo metaforę tego, co ono oznacza; po polsku to omówienie³⁰.

Nazwa: greckie peri, „wokół”, i phrazein, „oznajmiać”²⁸; do polszczyzny przez francuskie périphrase³⁰.

Przykłady:

Gród Kopernika, czyli Toruń, i podwawelski gród, czyli Kraków³¹; Poradnia PWN zalicza do peryfraz także gród Kraka i gród Neptuna³².
Kraj Kwitnącej Wiśni, Kraj Kangurów, kraj tulipanów. Pisownia takich zwrotów jest chwiejna i zależy w dużej mierze od tego, jak bardzo się utrwaliły, choć to sprawa bardzo umowna³³.
Polski Dziki Zachód (Bieszczady), polski Elsevier (gdański księgarz i wydawca Jerzy Förster)²⁹.
W serialu Dinozaury mały dinozaur woła na ojca „Not-the-Mama” („Nie-Mama”)²⁸.

Po co: Poradnia PWN rozróżnia peryfrazy ornamentacyjne, które zdobią tekst, i eufemizacyjne, które łagodzą wypowiedź²⁹. Uwaga na nadmiar: fragment z Korpusu PWN o kiczu mówi o „przywoływaniu różnego rodzaju wątpliwych pięknostek, niefunkcjonalnych ornamentów i rozmaitego typu peryfraz (w rodzaju: »syreni gród«)”³⁰.

Myli się z: antonomazją (wyżej) i eufemizmem (niżej).

Użyj sam: „Wróciłem do grodu Kraka.” · „Ten pożeracz baterii znowu się rozładował.” (telefon)

Kenning (staronord. kenning, ang. kenning)

Zwięzły złożony wyraz albo przenośne wyrażenie w miejsce zwykłego rzeczownika, typowe dla dawnej poezji germańskiej, staronordyckiej i staroangielskiej³⁴.

Nazwa: od staronordyckiego kenna, „postrzegać, znać, nazywać”³⁴; w angielszczyźnie w tym znaczeniu od 1883 roku³⁵.

Przykłady:

whale-path albo swan road, „szlak wielorybów”, „łabędzia droga”: morze; God’s beacon, „Boża latarnia”: słońce; ring-giver, „dawca pierścieni”: król³⁴.
bone-house, „dom z kości”: ciało; battle-light, „światło bitwy”: miecz; battle-snake, „wąż bitwy”: strzała³⁶.

Po co: to miniaturowa zagadka: rzecz nazywamy czymś, czym nie jest, i dodajemy wskazówkę z kontekstu³⁶. Wiele kenningów to jednak aluzje, których późniejsze pokolenia już nie rozumiały³⁴.

Myli się z: epitetem homeryckim w rodzaju rosy-fingered dawn, „różanopalca jutrzenka”, który Britannica podaje jako jego niegermański odpowiednik³⁴.

Użyj sam: „Wypłynęliśmy na szlak mew.” (morze) · „Mój złodziej snu znowu zawibrował.” (telefon)

Hiperbola (gr. hyperbolḗ, łac. superlatio, ang. hyperbole)

Zamierzona przesada w opisie przedmiotu lub zjawiska, np. morze bezbrzeżne³⁷.

Nazwa: greckie hyperbolḗ, „przerzucenie, przesada”³⁷, ze słów „ponad” i „rzucać”³⁸. Puttenham: over reacher or the loud lyer, „sięgający za daleko albo głośny łgarz”⁵.

Przykłady:

„I haven’t seen you in a thousand years!” („Nie widziałem cię od tysiąca lat!”)³⁸.
Romeo o oczach Julii: „her eyes in heaven / Would through the airy region stream so bright / That birds would sing and think it were not night” („jej oczy na niebie / tak jasno lśniłyby w przestworzach, / że ptaki zaczęłyby śpiewać, myśląc, że to nie noc”)³⁸.
Żart z Silva Rhetoricae: „I’ve told you a million times not to exaggerate” („Mówiłem ci milion razy, żebyś nie przesadzał”)⁵.

Po co: oddaje wzmocnioną reakcję zamiast dokładnego opisu; Romeo jej potrzebuje, bo zakochanie wymyka się zwykłej mowie³⁸.

Myli się z: jej przeciwieństwem jest niedopowiedzenie³⁸, choć Ziomek przeciwstawiał hiperboli raczej eufemizm niż litotę³.

Użyj sam: „Czekam na ciebie od wieków.” · „Mam tyle maili, że starczy mi do emerytury.”

Adynaton (gr. adynaton, łac. impossibilia, ang. adynaton)

Zapewnienie, że coś jest niemożliwe, zwykle przez przesadne porównanie; czasem także wyznanie, że czegoś nie da się wyrazić³⁹.

Nazwa: greckie a-, „bez”, i dynasthai, „móc”, czyli „bezsilny”³⁹.

Przykłady:

Szekspir, Henryk IV, część 2: „I will sooner have a beard grow in the palm of my hand than he shall get one of his cheek” („Prędzej mi broda wyrośnie na dłoni, niż jemu na policzku”)³⁹.
Polszczyzna ma gotowiec z tą samą dłonią: kaktus na dłoni wyrośnie komuś, czyli coś jest tak mało prawdopodobne, że na pewno się nie stanie. W korpusie: „powiedział, że prędzej mu na dłoni kaktus wyrośnie, niż w Bydgoszczy powstanie uniwersytet”⁴⁰. Angielska Wikipedia wymienia go wśród adynatonów z różnych języków⁴¹.
Otello o szczęściu nie do wypowiedzenia: „I cannot speak enough of this content / It stops me here; it is too much of joy” („Nie umiem dość wypowiedzieć tego szczęścia, / tu mnie zatrzymuje; to za wiele radości”)³⁹.

Po co: zamiast suchego „nigdy” daje obraz, który każdy uzna za niemożliwy; Silva Rhetoricae zalicza adynaton do figur patosu³⁹.

Myli się z: hiperbolą. Adynaton to przesada doprowadzona do zapewnienia o niemożliwości³⁹.

Użyj sam: „Prędzej Wisła popłynie pod górę, niż on przyjdzie na czas.” · „Szybciej nauczę kota grać w szachy, niż ich przekonam.”

Litota (gr. litótēs, łac. deminutio, ang. litotes)

Cechę nazywamy, zaprzeczając jej przeciwieństwu: niemały zamiast wielki²⁴².

Nazwa: greckie litótēs znaczyło „prostota”, a jako termin gramatyczny „twierdzenie przez niedopowiedzenie albo przeczenie”⁴³. Puttenham: the moderatour, „miarkujący”⁴².

Przykłady:

Not bad!, „nieźle!”, i no mean feat, „niemały wyczyn”⁴⁴.
J. D. Salinger, Buszujący w zbożu: „It isn’t very serious. I have this tiny little tumor on the brain.” („To nic bardzo poważnego. Mam takiego malutkiego guza mózgu.”)⁴²
Podpis w polskiej prasie pod zdjęciem wyremontowanej szosy, wzdłuż której pas ziemi pod ścieżkę rowerową dopiero przygotowywano: „Nowa inwestycja ucieszy kierowców i nieco mniej rowerzystów”⁴⁵.

Po co: przeczenie i pomniejszenie podkreślają to, co pozornie umniejszają⁴⁴⁴⁶. Autor Retoryki dla Herenniusza radził nią skromnie pomniejszać własne zasługi⁴², a prasa i politycy używają jej do zawoalowanej krytyki⁴⁵.

Myli się z: eufemizmem. Według rozróżnienia, które przytacza Izert, eufemizm łagodzi szczerze, a litota pozornie i z lekką ironią; w praktyce nie zawsze da się je rozdzielić⁴⁵.

Użyj sam: „To nie był najgłupszy pomysł.” · „Nie jest to tania przyjemność.”

Eufemizm i dysfemizm (gr. euphēmismós, ang. euphemism, dysphemism)

Eufemizm łagodzi wyrażenie drastyczne, dosadne albo nieprzyzwoite⁴⁷; dysfemizm robi odwrotnie i podstawia określenie przykre, obraźliwe albo poniżające⁴⁸³.

Nazwa: greckie euphēmismós⁴⁹, od euphemizein, „mówić pięknie”⁵⁰. Dysfemizm od greckiego dýsphēmos, „złowróżbny, oszczerczy”³; angielskie dysphemism powstało na wzór euphemism i jest poświadczone od 1884 roku⁴⁸. Równolegle działa termin kakofemizm (gr. kakós, „zły”, i phḗmē, „mowa”); w polskim językoznawstwie pojawił się po raz pierwszy u Zenona Klemensiewicza, który nazywał tak określenia „sprośne, ordynarne i bezwstydne”³.

Przykłady:

Szekspir, Ryszard II, o zmarłym Janie z Gandawy: „His tongue is now a stringless instrument” („Jego język to teraz instrument bez strun”)⁵⁰.
Skala Anny Engelking dla umrzeć: podniośle odejść, zasnąć w Panu, zgasnąć; żartobliwie i pogardliwie odwalić kitę, gryźć ziemię³.
Jedna rzecz, trzy rejestry według schematu Keitha Allana i Kate Burridge (ang. faeces, poo, shit): odchody (nazwa wprost, czyli ortofemizm), kupa (eufemizm), gówno (dysfemizm)³.
Kakofemizmy na to, co inni cenią: belfer, krytykant, ciemnogród, zabobon³.

Po co: eufemizm omija tabu i oswaja lęk, np. przed śmiercią; dysfemizm i kakofemizm deprecjonują to, o czym mówią³.

Myli się z: litotą (wyżej). Sporne bywa też samo przypisanie: Engelking liczyła odwalić kitę do eufemizmów, a według definicji słownikowych można je uznać za dysfemizm albo kakofemizm³.

Użyj sam: „Podchodzi do faktów z dużą swobodą.” (eufemizm: kłamie) · „Znowu ta jego blaszana puszka pod oknem.” (dysfemizm: samochód)

Ironia i antyfraza (gr. eirōneía, antíphrasis, ang. irony, antiphrasis)

Ironia ukrywa drwinę, złośliwość lub szyderstwo w wypowiedzi pozornie aprobującej⁵¹; antyfraza to ironia jednego słowa, użytego w sensie przeciwnym⁵²⁵³.

Nazwa: łacińskie ironia z greckiego eirōneía, „udawana niewiedza”, słowa używanego przez Platona⁵¹. U Puttenhama ironia to the dry mock, „sucha kpina”, a antyfraza the broad floute, „szeroka drwina”⁵⁴⁵³.

Przykłady:

Edgar Allan Poe, The Cask of Amontillado (po polsku Beczka Amontillada⁵⁵): Fortunato zapewnia „I shall not die of a cough” („Nie umrę od kaszlu”), a Montresor, który zamierza zamurować go żywcem w katakumbach, dwa razy przytakuje: „True” („Prawda”)⁵⁶.
Antyfraza o kimś bardzo wysokim: „Now there’s a midget for you” („No, to dopiero karzełek”)⁵³.

Po co: do drwiny, kpiny albo żartu⁵⁴. U Poego czytelnik zna zamiar Montresora, więc w jego uprzejmym przytaknięciu słyszy wyrok: Fortunato nie umrze od kaszlu, ale umrze na pewno⁵⁶.

Myli się z: ironią sytuacyjną i dramatyczną, które dotyczą zdarzeń i niewiedzy postaci, nie słów⁵⁶; z litotą, do której słownik PWN odsyła w drugim znaczeniu antyfrazy⁵².

Użyj sam: „Świetnie, tego mi właśnie brakowało.” (o awarii) · „Ależ z ciebie ranny ptaszek.” (do kogoś, kto wstał w południe)

Oksymoron (gr. oxýmōron, łac. acutifatuum, ang. oxymoron)

Zestawienie wyrazów o przeciwstawnym, wykluczającym się znaczeniu, np. gorzkie szczęście⁵⁷.

Nazwa: greckie oxýs, „ostry”, i mōros, „głupi”⁵⁷. Merriam-Webster objaśnia to jako pointedly foolish, „ostro głupi”, a w angielszczyźnie notuje słowo od 1656 roku⁵⁸. Sama nazwa jest więc oksymoronem⁵⁹. Silva Rhetoricae tłumaczy mōros jako „tępy” i podaje angielską nazwę wise-folly, „mądra głupota”⁶⁰.

Przykłady:

Franciszek Karpiński, Pieśń o Narodzeniu Pańskim: „Bóg się rodzi, moc truchleje; / Pan niebiosów obnażony, / Ogień krzepnie, blask ciemnieje, / Ma granice nieskończony”⁶¹⁶².
Romeo: „Feather of lead, bright smoke, cold fire, sick health!” („Pióro z ołowiu, jasny dym, zimny ogień, chore zdrowie!”)⁶³.
Milton w Raju utraconym: „darkness visible”, „ciemność widzialna”; łacińskie festina lente, „spiesz się powoli”⁶⁰.
Reno w Nevadzie nazywa się „The Biggest Little City in the World”, „największym małym miastem świata”⁵⁹.

Po co: sprzeczność, która wygląda na głupią, często okazuje się trafną obserwacją; poeci od Petrarki oddają nią miłość jako mieszaninę bólu i rozkoszy⁵⁹.

Myli się z: antytezą, która zestawia całe wyrażenia albo zdania, często o równoległej budowie, a nie pojedyncze wyrazy⁶². Kolęda Karpińskiego to przykład sporu: Mirosław Bańko w Poradni PWN widzi w moc truchleje, ogień krzepnie, blask ciemnieje i ma granice nieskończony typowe oksymorony, a ćwiczenie na Zintegrowanej Platformie Edukacyjnej stwierdza: „Pierwsza strofa utworu zbudowana jest z wyraźnie podkreślonych antytez”, choć każe szukać w kolędzie także oksymoronu⁶²⁶¹.

Użyj sam: „Z kuchni dochodził cichy hałas.” (Poradnia PWN potwierdza, że cichy hałas to oksymoron⁶⁴) · „To był najsłodszy smutek tego lata.”

Katachreza (gr. katáchrēsis, łac. abusio, ang. catachresis)

Termin ma dwa znaczenia: nazwa jednej rzeczy przeniesiona na inną, dotąd nienazwaną, albo nielogiczna przenośnia z odległych skojarzeń⁶⁵.

Nazwa: greckie katáchrēsis, „nadużycie”⁶⁵; u Puttenhama figure of abuse, „figura nadużycia”⁶⁶.

Przykłady:

Litewska encyklopedia narodowa podaje przykłady, które działają i po polsku: skrzydła samolotu, podnóże góry, nogi stołu (lit. lėktuvo sparnai, kalno papėdė, stalo kojos). Przez codzienne użycie mogą już nie być odbierane jako tropy⁶⁷.
Angielskie parricide, dosłownie „ojcobójca”, z braku lepszego słowa także o zabójcy matki albo brata⁶⁶.
Potoczne odkuć się („poprawić stan materialny” albo „wziąć odwet”) Poradnia PWN uznaje za katachrezę, czyli metaforę bez przekonującej motywacji; podobnie odegrać się, pierwotnie o odzyskaniu przegranej w kartach⁶⁸.

Po co: daje nazwę temu, co jej nie ma. Zwykle uchodzi za wadę stylu, ale Kwintylian bronił jej właśnie jako sposobu dopasowania istniejących słów tam, gdzie brakuje właściwego⁶⁶.

Myli się z: metaforą, z którą jest spokrewniona⁶⁷; różni je to, że katachreza wypełnia lukę w słowniku⁶⁵.

Użyj sam: „Zrobiliśmy uszami wycieczkę po porcie: mewy, dzwony, syreny.” (na wzór angielskiego soundseeing tour, „zwiedzanie słuchem”⁶⁶)

Synestezja (gr. syn-aísthesis, niem. Synästhesie, ang. synesthesia)

Wrażenia jednego zmysłu opisujemy w kategoriach właściwych innemu⁶⁹.

Nazwa: przez niemieckie Synästhesie z greckiego syn-aísthesis, „jednoczesne postrzeganie”, słowa użytego już u Arystotelesa⁷⁰.

Przykłady:

Z opisów muzyki: miękki dźwięk, ciemne brzmienie, metaliczny tembr⁶⁹.
Kazimierz Przerwa-Tetmajer: „woń się unosi falującym wzlotem, / niosąca, zda się, listeczków dzwonienie, / trąconych blasku słonecznego złotem”. Zapach niesie dzwonienie liści, a światło ma barwę złota; Małgorzata Iwanowicz nazywa to synestezyjnym ciągiem skojarzeń⁷¹.

Po co: to twórczy „dialog zmysłów”: dźwięk dostaje fakturę i kolor, zapach brzmienie⁶⁹.

Myli się z: synestezją w sensie psychologicznym, czyli odbieraniem wrażeń różnych zmysłów przy bodźcu działającym na jeden zmysł⁷⁰. Kompozytor Olivier Messiaen mówił, że słuchając muzyki, widzi kolory odpowiadające dźwiękom; Maria Dzienisiewicz przytacza to jako metaforyczny opis z synestezyjnymi skojarzeniami⁶⁹.

Użyj sam: „Jej głos był ciepły i chropowaty jak stary sweter.” · „Ten krzykliwy żółty płaszcz widać z drugiego końca ulicy.”

Hipalaga (gr. hypallage, łac. submutatio, ang. hypallage, transferred epithet)

Cechę przypisujemy nie temu wyrazowi, do którego logicznie należy, tylko sąsiedniemu⁷²¹⁴.

Nazwa: greckie „zamiana”; u Puttenhama the changeling, „odmieniec”⁷². Po hiszpańsku ma obrazową nazwę contagio imaginativo, „zarażenie wyobrażeniowe”¹⁴.

Przykłady:

Angel Day: „Darksome wandering by the solitary night” („Mroczne błądzenie samotną nocą”) zamiast „samotne błądzenie mroczną nocą”⁷².
Szekspir, Sen nocy letniej, Bottom opowiada swój sen: „The eye of man hath not heard, the ear of man hath not seen” („Oko ludzkie nie słyszało, ucho ludzkie nie widziało”)⁷².
Jerzy Andrzejewski, Wielki Tydzień (1946): przechodnie pod murami getta w czasie powstania „poczęli przystawać i przyglądać się samotnym ścianom”. Samotni są tu raczej ludzie, których obecności za murami się domyślamy, nie ściany; francuski tłumacz to słowo pominął¹⁴.
Hipalagi zleksykalizowane nie rzucają się w oczy, jak angielskie sleepless night, „bezsenna noc”¹⁴.

Po co: oddaje subiektywne spojrzenie i zaciera granice, u Andrzejewskiego między ludzkim a nieludzkim; potrafi też dać efekt synestezji¹⁴.

Myli się z: metaforą i metonimią. W hipalagze oba wyrazy zachowują dosłowne znaczenie, dlatego część badaczy uważa ją za figurę konstrukcji, a nie trop¹⁴; Kwintylian używał tej nazwy jako synonimu metonimii⁷².

Użyj sam: „Wypił swoją zmęczoną kawę i poszedł spać.” · „Szliśmy przez milczący pokój.”

Personifikacja i prozopopeja (gr. prosōpopoiía, łac. conformatio, ang. personification, prosopopoeia)

Personifikacja przypisuje przedmiotom, zjawiskom i pojęciom abstrakcyjnym cechy ludzkie⁷³; prozopopeja idzie krok dalej i każe im przemawiać⁷⁴.

Nazwa: personifikacja z francuskiego personnification⁷³; prozopopeja przez francuskie prosopopée z greckiego prosōpopoiía⁷⁴, od prosopon, „twarz, osoba”, i poiein, „robić”⁷⁵. Puttenham: the counterfait in personation, „podróbka osoby”. W szkołach retoryki prozopopeja była też ćwiczeniem: mówieniem cudzym głosem⁷⁵.

Przykłady:

Jago w Otellu: „O beware, my lord, of jealousy! / It is the green-ey’d monster which doth mock / The meat it feeds on” („Strzeż się, panie, zazdrości! / To zielonooki potwór, który drwi / z mięsa, którym się karmi”)⁷⁶.
Charles Dickens, Opowieść wigilijna: budynek, w którym mieszka Scrooge, stoi tam, gdzie „had so little business to be” („nie miał czego szukać”), jakby jako młody dom bawił się z innymi domami w chowanego i zapomniał drogi wyjścia. Opuszczony budynek mówi o samotności Scrooge’a⁷⁷.

Po co: ożywia otoczenie, buduje nastrój i każe nam reagować na rzecz jak na człowieka⁷⁷.

Myli się z: alegorią, w której pojęcia też bywają postaciami: w filmie Pixara Inside Out emocje dziewczynki Riley to małe alegoryczne postacie⁷⁸.

Użyj sam: „Budzik wrzasnął na mnie o szóstej.” · „Gdyby ta ławka mogła mówić, powiedziałaby: «Widziałam tu wszystkie wasze pierwsze randki».”

Alegoria (gr. allēgoría, łac. permutatio, ang. allegory)

Postać, motyw albo fabuła, które poza dosłownym mają stały, umowny sens przenośny⁷⁹; w retoryce to metafora rozciągnięta na całe zdania albo cały tekst⁸⁰.

Nazwa: z greckiego allēgoría⁷⁹; Silva Rhetoricae wiąże ją z czasownikiem eirein, „mówić”, a Puttenham nazwał ją the figure of false semblant, „figurą fałszywego pozoru”⁸⁰.

Przykłady:

Całe utwory: średniowieczny Everyman i Wędrówka pielgrzyma Bunyana⁸⁰.
Metafora ciągła: „The ship of state has sailed through rougher storms than the tempest of these lobbyists” („Okręt państwa przetrwał gorsze sztormy niż nawałnica tych lobbystów”)⁸⁰.
Hieronim Bosch, Statek głupców (ok. 1500): statek to państwo, sowa to mądrość, choć statek może też oznaczać nasz własny umysł⁷⁸.
Aluzja bez objaśnienia: „Well, the Eagle has landed” („No, Orzeł wylądował”) do kogoś, kto wreszcie został wspólnikiem w firmie⁸⁰.

Po co: przekazuje ukryty, zwykle moralny albo polityczny sens. Tekla Bude z Oregon State University dowodzi, że alegoria zależy też od czytelnika: działa wtedy, gdy podchodzimy do dzieła z oczekiwaniem ukrytego znaczenia⁷⁸.

Myli się z: pojedynczą metaforą (alegoria ciągnie ją przez cały tekst)⁸⁰ i z personifikacją (wyżej).

Użyj sam: „Nasza łódź przecieka, kapitan śpi, a załoga kłóci się o ster.” (o firmie przed upadkiem)

Figury powtórzenia i układu

Według Andrzeja Kudry Kwintylian dzielił figury według tego, co robimy ze składnikami wypowiedzi: coś dodajemy (anafora, polisyndeton), odejmujemy (asyndeton, zeugma, elipsa), przestawiamy (inwersja) albo zastępujemy innym (większość tropów)¹³. Mirosław Bańko z Poradni PWN liczy paralelizm i antytezy do środków zwykle ocenianych jako estetyczne, ale przestrzega, że użycie wszystkich naraz dałoby „skutek nie do wytrzymania”, bo jednym z kryteriów piękna jest umiar⁸¹.

Anafora (gr. anaphorá, łac. repetitio, ang. anaphora)

Ten sam wyraz albo zwrot powtarzamy na początku kolejnych zdań, wersów lub zwrotek⁸².

Nazwa: greckie anaphorá to „podniesienie”⁸²; Silva Rhetoricae rozkłada je na ana, „znowu”, i phero, „nieść”, a wśród dawnych nazw podaje łacińskie repetitio i relatio⁸³.

Przykłady:

Adam Mickiewicz, Droga nad przepaścią w Czufut-Kale: „I ręką tam nie wskazuj – nie masz u rąk pierza; / I myśli tam nie puszczaj, bo myśl, jak kotwica […]”; ZPE podaje te wersy jako przykład anafory⁸⁴⁸⁵.
Jan z Gandawy w Ryszardzie II Szekspira: „This royal throne of kings, this sceptred isle, / This earth of majesty, this seat of Mars” („Ten tron królewski, ta wyspa pod berłem, / ta ziemia majestatu, ta siedziba Marsa”)⁸³.
Z mów Martina Luthera Kinga („I Have a Dream”) i Winstona Churchilla („We Shall Fight on the Beaches”) pamiętamy właśnie anafory; Biblia też jest ich pełna⁸⁶.

Po co: to potężny środek pamięciowy: według Raymonda Malewitza biblijne „thou shalt not” i „blessed are the” („nie będziesz”, „błogosławieni”) niosły nauki przez tysiąclecia⁸⁶.

Myli się z: powtórzeniem z rozgadania. Jerzy Bralczyk przestrzega, że obok powtórzeń potrzebnych są niepotrzebne, jak mówienie o „sytuacji, która jest sytuacją bez wyjścia”⁸⁷.

Użyj sam: „Nie dla pieniędzy, nie dla sławy, nie dla oklasków.” · „Pamiętam ten dom. Pamiętam ten zapach. Pamiętam ciszę po kłótni.”

Epifora i symploka (gr. epiphorá, symplokḗ, łac. conversio, complexio, ang. epistrophe, symploce)

Epifora powtarza ten sam wyraz lub zwrot na końcu kolejnych wersów albo zdań⁸⁸; symploka łączy ją z anaforą: kolejne człony mają wspólny początek i wspólny koniec⁸⁹.

Nazwa: greckie epiphorá znaczy „powtórzenie”⁸⁸. Po angielsku mówi się zwykle epistrophe, od epi, „na”, i strophe, „obrót”; Puttenham nazwał ją the counter turne, „przeciwzwrot”⁹⁰. Symploka pochodzi od sym, „razem”, i plekein, „pleść”⁸⁹.

Przykłady:

Z Korpusu PWN: ktoś „otrzymywał odpowiedzi pełne beznadziejnych epifor: “Spałam. Nie wiem”, “Nie pytałam o to nigdy. Nie wiem…”⁸⁸.
Nirvana, „Lithium”: „I like it, I’m not gonna crack / I miss you, I’m not gonna crack” („Lubię to, nie pęknę / Tęsknię za tobą, nie pęknę”)⁹¹.
Symploka u Ajschinesa: „Against yourself you are calling him, against the laws you are calling him…” („Przeciw sobie go wzywasz, przeciw prawom go wzywasz…”)⁸⁹.

Po co: podkreśla i buduje kontrasty, a Raymond Malewitz pokazuje na wierszu Roberta Burnsa, że powracająca końcówka może po drodze zmienić sens. U Cobaina „nie pęknę” pada też po „kocham cię” i po „zabiłem cię”: mówiący wspomina stratę, ale postanawia nie poddać się rozpaczy⁹¹.

Myli się z: anaforą, swoim przeciwieństwem⁸³.

Użyj sam: „Kto pyta, nie błądzi; kto szuka, nie błądzi; kto czyta mapę, też nie błądzi.” · Symploka: „Bez ciebie ten dom jest pusty, bez ciebie ten ogród jest pusty.”

Anadiploza (gr. anadíplōsis, łac. reduplicatio, ang. anadiplosis)

Nowe zdanie, człon albo wers zaczynamy wyrazem, którym skończył się poprzedni⁹².

Nazwa: greckie anadíplōsis to „powtórzenie”⁹², od ana, „znowu”, i diploun, „podwajać”⁹³.

Przykłady:

Szekspir, Ryszard II: „The love of wicked men converts to fear, / That fear to hate, and hate turns one or both / To worthy danger and deserved death” („Miłość złych ludzi przechodzi w strach, / ten strach w nienawiść, a nienawiść wiedzie jednego z nich albo obu / ku zasłużonej zgubie i zasłużonej śmierci”)⁹³.
Anadiploza całego zwrotu u Charlesa Bruce’a: „But he stayed ashore. / He stayed ashore and plowed” („Ale został na lądzie. / Został na lądzie i orał”)⁹³.

Po co: spina kolejne człony w łańcuch; Silva Rhetoricae zaznacza, że często łączy się z gradacją, a dawni autorzy nazywali ją nawet klimaksem⁹³⁹⁴.

Myli się z: epanalepsą (termin utworzony od gr. ep-analambánō, „znowu zaczynam”), która powtarza wyraz po wtrąceniu innych albo zaczyna i kończy zdanie tym samym wyrazem⁹⁵, jak u Paula Harveya: „In times like these, it is helpful to remember that there have always been times like these” („W takich czasach jak te warto pamiętać, że zawsze bywały takie czasy jak te”); Puttenham nazwał tę figurę the eccho sound, „dźwiękiem echa”⁹⁶.

Użyj sam: „Za pieniądze kupisz czas, a czas to jedyne, czego nie odzyskasz.” · „Chcieli szybko, a szybko znaczy byle jak.”

Chiazm i antymetabola (gr. chiasmós, antimetabolḗ, łac. commutatio, ang. chiasmus, antimetabole)

Chiazm zestawia dwa zdania tak, że kolejność części drugiego odwraca kolejność części pierwszego, np. Deszcz pada, wieje wiatr⁹⁷; antymetabola powtarza te same wyrazy w zmienionym porządku⁹⁸.

Nazwa: greckie chiasmós od chiázō, „rozmieszczam na krzyż”, od litery chi, która ma kształt skośnego krzyża⁹⁷. Antimetabolḗ to anti, „w przeciwną stronę”, i metabole, „obrót”; Puttenham: the counterchange, „wymiana na krzyż”⁹⁹.

Przykłady:

John F. Kennedy: „Ask not what your country can do for you; ask what you can do for your country” („Nie pytaj, co twój kraj może zrobić dla ciebie; pytaj, co ty możesz zrobić dla swojego kraju”)⁹⁹.
Chiazm samych myśli w Otellu: „Who dotes, yet doubts; suspects, yet strong loves” („kto kocha do szaleństwa, a wątpi; podejrzewa, a mocno kocha”). Miłość, zwątpienie, zwątpienie, miłość: układ ABBA¹⁰⁰.

Po co: w przykładzie, który Silva Rhetoricae bierze z Księgi Izajasza (5,20), odwrócony szyk zbiega się z odwróceniem wartości: prorok piętnuje tych, „that call evil good, and good evil” („którzy zło nazywają dobrem, a dobro złem”)⁹⁹.

Myli się z: sobą nawzajem. Antymetabolę nazywa się czasem chiazmem, ale Silva Rhetoricae zastrzega, że tylko w niej wracają identyczne wyrazy⁹⁹¹⁰⁰.

Użyj sam: „Nie my mamy rzeczy, to rzeczy mają nas.” · „Zostań w domu, gdy pada; gdy świeci słońce, wyjdź.”

Polisyndeton i asyndeton (gr. polysýndeton, asýndeton, ang. polysyndeton, asyndeton)

Polisyndeton wyraża wszystkie związki między członami zdania tym samym spójnikiem¹⁰¹; asyndeton obywa się bez spójników między członami współrzędnymi¹⁰².

Nazwa: poli- i greckie syndeton, „więź”¹⁰¹; asyndetos to „niepołączony”, a angielski asyndeton poświadczono już w 1555 roku¹⁰³. Puttenham nazwał asyndeton the loose language, „luźną mową”; dla polisyndetonu Silva Rhetoricae podaje angielskie many-ands, „wiele »i«”¹⁰⁴¹⁰⁵.

Przykłady:

Ernest Hemingway, „After the Storm”: „and it was dark and there was water standing in the street and no lights and windows broke” („i było ciemno, i woda stała na ulicy, i nie było świateł, i okna wybite”)¹⁰⁵.
Juliusz Cezar: „Veni, vidi, vici” („Przybyłem, zobaczyłem, zwyciężyłem”)¹⁰⁴.

Po co: polisyndeton często zwalnia tempo albo rytm, asyndeton często daje rytm pośpieszny albo gwałtowny efekt¹⁰⁵¹⁰⁴.

Myli się z: hendiadys (niżej), który też mnoży spójniki¹⁰⁶.

Użyj sam: „Wszedł, rzucił torbę, otworzył lodówkę, zasnął.” · „I czekaliśmy, i czekaliśmy, i nikt nie przyszedł.”

Paralelizm (fr. parallélisme, łac. parallelismus membrorum, ang. parallelism)

Kilka części utworu, zdań albo wersów ma tę samą lub podobną treść, kompozycję czy budowę¹⁰⁷.

Nazwa: przez francuskie parallélisme¹⁰⁷ od greckiego parallelos, „obok siebie”¹⁰⁸.

Przykłady:

Księga Izajasza 1,2: „Hear, O heavens, and give ear, O earth” („Słuchajcie, niebiosa, i nadstaw ucha, ziemio”): słuchać odpowiada nadstawić ucha, niebiosa odpowiadają ziemi¹⁰⁹.
Robert Lowth, profesor poezji w Oksfordzie, opisał w 1753 roku „paralelizm członów” poezji hebrajskiej: dwa człony mówią to samo innymi słowami, jak „dom Jakuba” i „Izrael”, bo Jakub otrzymał imię Izrael. Wyróżnił paralelizm synonimiczny, antytetyczny i syntetyczny¹¹⁰.

Po co: drugi człon nie jest zwykłym powtórzeniem. Według Jamesa Kugela ma coś do pierwszego dodać, często uszczegóławiając, definiując albo rozszerzając jego sens, a zarazem do niego nawiązywać; Donald W. Parry dodaje, że w samej Księdze Izajasza paralelizmów jest ponad tysiąc¹⁰⁹.

Myli się z: anaforą, która powtarza słowa, podczas gdy paralelizm powtarza budowę⁸²¹⁰⁷.

Ciekawostka

Święty Hieronim szukał w poezji hebrajskiej heksametrów i pentametrów, ale werset hebrajski nie słucha praw poezji greckiej ani łacińskiej¹¹⁰.

Użyj sam: „Rano obietnice, w południe wymówki, wieczorem przeprosiny.” · „Łatwo zacząć, trudno skończyć, najtrudniej zacząć od nowa.”

Gradacja: klimaks i antyklimaks (łac. gradatio, gr. klímax, ang. climax, anticlimax)

Słowa albo wyrażenia szeregujemy według rosnącej lub słabnącej siły wyrazu czy znaczenia¹¹¹.

Nazwa: łacińskie gradatio, „wznoszenie się stopniowe, krok po kroku”, od gradus, „krok, stopień”¹¹¹; greckie klímax to „schody, drabina”¹¹². Puttenham: the marching figure, „figura marszowa”⁹⁴.

Przykłady:

Święty Paweł: „tribulation worketh patience; and patience trial; and trial hope” („ucisk wyrabia cierpliwość, a cierpliwość doświadczenie, a doświadczenie nadzieję”). To drabina zbudowana z anadiploz⁹⁴.
Antygradacja, czyli dwa przeciwne stopniowania naraz, w przykładzie Słownika PWN: „Natarcie wroga było coraz silniejsze, a garstka obrońców malała, słabła”¹¹³.

Po co: prowadzi słuchacza po stopniach ku temu, co najważniejsze⁹⁴. Mirosław Bańko w Poradni PWN wskazuje gotowe narzędzia: konstrukcje a nawet i (i) wręcz „służą jednak gradacji”¹¹⁴.

Myli się z: antyklimaksem, a tu źródła się rozchodzą. Słownik PWN odsyła od antyklimaksu do antygradacji¹¹⁵¹¹³, a Merriam-Webster nazywa anticlimax zwykle nagłe przejście od myśli ważnej do błahej albo śmiesznej¹¹⁶; taki spadek z wysokiego stylu w banał to też bathos, od greckiego báthos, „głębia”¹¹⁷.

Użyj sam: „Szeptała, mówiła, wreszcie krzyczała.” · Z antyklimaksem: „To był dobry plan, a nawet świetny, wręcz genialny, dopóki nie przyszedł poniedziałek.”

Inwersja (łac. inversio, gr. hyperbaton, ang. inversion, anastrophe)

Odstępstwo od zwykłego szyku wyrazów w zdaniu¹¹⁸.

Nazwa: łacińskie inversio, „odwrócenie porządku słów lub zdań”¹¹⁸. Silva Rhetoricae podaje inversio jako łacińską nazwę anastrofy, którą najczęściej utożsamia z hyperbatonem¹¹⁹; ta nazwa pochodzi od hyper, „ponad”, i bainein, „kroczyć”, a Puttenham przezwał hyperbaton trespasser, „intruzem”¹²⁰.

Przykłady:

Mickiewicz, Stepy akermańskie: „Wpłynąłem na suchego przestwór oceanu”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna podaje ten wers jako przykład inwersji⁸⁴.
„Troubles, everybody’s got” zamiast „Everybody’s got troubles” („Kłopoty każdy ma”)¹¹⁹.

Po co: wyraz wyrwany ze zwykłego miejsca przyciąga uwagę; Silva Rhetoricae mówi wprost, że szyk łamie się „for the sake of emphasis”, „dla podkreślenia”¹¹⁹.

Myli się z: hipalagą (wyżej), którą Silva Rhetoricae wlicza do tej samej rodziny figur nieładu¹²⁰.

Użyj sam: „Ciemna zapadła nad miastem noc.” · „Wielkie to było zwycięstwo.”

Hendiadys (gr. hen dia dyoin, ang. hendiadys)

Jedną myśl wyrażamy dwoma wyrazami, zwykle połączonymi spójnikiem i, zamiast wyrazu z określeniem¹²¹¹⁰⁶.

Nazwa: greckie hen dia dyoin, dosłownie „jedno przez dwa”; po angielsku od 1589 roku¹²¹. Puttenham: figure of twinnes, „figura bliźniąt”¹⁰⁶. Polska nazwa brzmi tak samo: w 1967 roku Zygmunt Brocki opublikował w „Poradniku Językowym” „Uwagę o pewnym hendiadysie u Paska”¹²².

Przykłady:

Makbet o życiu: „It is a tale / Told by an idiot, full of sound and fury, / Signifying nothing” („To opowieść / idioty, pełna dźwięku i furii, / nic nieznacząca”). Według Merriam-Webstera sound and fury działało u Szekspira mocniej niż furious sound, „wściekły dźwięk”¹²¹.
„He came despite the rain and weather” („Przyszedł mimo deszczu i pogody”) zamiast „mimo deszczowej pogody”¹⁰⁶.

Po co: przymiotnik zamieniony w rzeczownik staje na równi z drugim rzeczownikiem i znaczenie jakby się podwaja¹⁰⁶. W mowie potocznej jest częsty, jak angielskie nice and warm, „przyjemnie i ciepło”¹²¹.

Myli się z: polisyndetonem (wyżej).

Użyj sam: „Przemawiał z wiedzą i autorytetem.” (zamiast „z autorytatywną wiedzą”) · „Czekała w ciszy i ciemności.” (zamiast „w ciemnej ciszy”)

Figury myśli i zwrotu

Figury myśli (łac. figurae sententiarum) służą temu, by myśl jak najskuteczniej dotarła do odbiorcy; Andrzej Kudra liczy do nich m.in. antytezę, apostrofę i pytanie retoryczne, a elipsę i paronomazję do figur słów; za Kwintylianem przypomina też, że zeugma, elipsa i asyndeton powstają przez odcięcie składnika¹³. Łączy je tu jedno: grają z oczekiwaniami słuchacza, coś przemilczają, urywają, odwracają albo udają.

Zeugma (gr. zeûgma, łac. adnexio, ang. zeugma)

Jeden wyraz, najczęściej orzeczenie, rządzi naraz kilkoma członami zdania¹²³.

Nazwa: greckie zeûgma to „więź, spojenie”, a u Tukidydesa zapora z okrętów zakotwiczonych w poprzek wejścia do portu¹²⁴. Silva Rhetoricae tłumaczy nazwę jako „zaprzęgnięcie w jarzmo”¹²³.

Przykłady:

Jan Kochanowski, Pieśń XXIV z Ksiąg wtórych: „O mnie Moskwa i będą wiedzieć Tatarowie, / I róznego mieszkańcy świata Anglikowie”¹²⁵. Jerzy Ziomek w Retoryce opisowej podaje to jako przykład prostej zeugmy (za nim Jerzy Paszek)¹²⁶; jedno „będą wiedzieć” obsługuje tu kilka podmiotów.
Alanis Morissette, „Head over Feet”: „You held your breath and the door for me” („Wstrzymałeś dla mnie oddech i przytrzymałeś mi drzwi”). Według Raymonda Malewitza to zeugma: jedno held mówi naraz o namiętności i o dobrych manierach¹²⁷. Silva Rhetoricae podaje ten sam wers jako przykład syllepsy¹²⁸.

Po co: jeden wyraz obsługuje kilka członów, bo zeugma opiera się na elipsie¹²³; gdy wspólny wyraz zmienia znaczenie, ma zaskoczyć, rozbawić albo zbić z tropu, a słuchacz musi się wysilić, by pogodzić oba sensy¹²⁷.

Myli się z: syllepsą, czyli odmianą zeugmy, w której wspólny wyraz trzeba rozumieć inaczej przy każdym członie¹²³¹²⁸; Silva Rhetoricae na stronie syllepsy zastrzega jednak, by tych figur nie mylić¹²⁸. Ziomek odróżnia zeugmę „podnosić ręce i głowę” od syllepsy „podniosły się ręce i głosy”, a za syllepsę uważa bon mot księdza-profesora: „Dwóch rzeczy nigdy nie odmawiam – wódki i brewiarza”¹²⁶.

Użyj sam: „Straciła cierpliwość i ostatni autobus.” · „Zostawił w szatni płaszcz i złudzenia.”

Praeteritio, czyli pozorne przemilczenie (łac. praeteritio, gr. paralipsis, ang. apophasis)

Mówca porusza sprawę, zapewniając, że nie zamierza o niej mówić¹²⁹¹³⁰.

Nazwa: łacińskie praeteritio to dosłownie „przejście obok”¹³¹, greckie paralipsis „pozostawienie na boku”¹³². Po angielsku mówi się najczęściej apophasis, od greckiego apóphasis, „zaprzeczenie”¹³⁰. Polskie opracowania retoryki (M. Korolko, J. Ziomek) używają nazwy praeteritio¹²⁹; w Silva Rhetoricae apophasis to inna figura¹³³.

Przykłady:

Retoryka dla Herenniusza (początek I wieku p.n.e.): „I do not mention that you have taken monies from our allies” („Nie wspominam, że brałeś pieniądze od naszych sprzymierzeńców”)¹³¹.
Herman Melville, Moby Dick: „We will not speak of all Queequeg’s peculiarities here; how he eschewed coffee and hot rolls…” („Nie będziemy tu mówić o wszystkich dziwactwach Queequega: jak unikał kawy i gorących bułeczek…”)¹³⁴¹³².

Po co: według Retoryki dla Herenniusza korzystniej jest wzbudzić podejrzenie pozornym pominięciem, niż upierać się przy twierdzeniu, które łatwo obalić; według nowszego omówienia Farnswortha (2011) mówca zyskuje przy tym opinię taktownego¹³¹. Merriam-Webster dodaje, że zostawia furtkę do wyparcia się słów¹³⁰.

Myli się z: aposjopezą (niżej). W praeteritio rzecz pada naprawdę; Korolko uważał praeteritio za odmianę aposjopezy¹²⁹.

Użyj sam: „Nie wspomnę nawet, że projekt oddaliśmy tydzień przed terminem.” · „Pomijam już to, że rok temu obiecywał nam dokładnie to samo.”

Aposjopeza (gr. aposiṓpēsis, łac. reticentia, ang. aposiopesis)

Urywamy wypowiedź przed wyrazem o szczególnym znaczeniu i zostawiamy go domyślności słuchacza lub widza¹³⁵.

Nazwa: greckie aposiṓpēsis to „umilknięcie”¹³⁵, od siōpē, „milczenie”¹³⁶; Puttenham: figure of silence, „figura milczenia”¹³⁷. Według Cycerona w figurze tej „resztę jakiejś wypowiedzi […] pozostawia się sądowi i domysłowi słuchaczy”¹²⁹.

Przykłady:

Szekspir, Król Lear w przekładzie Stanisława Barańczaka: „Nie, o wy jędze wyrodne! Odpłacę / Wam tak, że cały świat – Nie wiem, co zrobię, / Lecz ziemia zadrży na ów widok z trwogi!”¹³⁸.
Antoniusz przerywa swoją mowę na pogrzebie Cezara: „My heart is in the coffin there with Caesar, / And I must pause till it come back to me” („Serce mam tam, w trumnie, razem z Cezarem, / i muszę przerwać, aż do mnie wróci”)¹³⁷.

Po co: zwykle pokazuje mówcę pokonanego przez emocje¹³⁷. Bywa też insynuacją w duchu „wiem, ale nie powiem”: Jarosław Płuciennik opisuje wpis Elona Muska z 2022 roku, że (w przekładzie Płuciennika) „w tej historii może być coś więcej niż widać na pierwszy rzut oka”, z linkiem do strony znanej z fałszywych wiadomości. Wpis usunięto, insynuacja została¹³⁸.

Myli się z: praeteritio (wyżej) i z elipsą (niżej). Elipsa opuszcza to, co łatwo dopowiedzieć z kontekstu¹³⁹, aposjopeza zostawia rzecz ważną domysłom¹³⁵.

Użyj sam: „Jeszcze raz się spóźnisz, a wtedy…” · „Mógłbym ci powiedzieć, co o tym myślę, ale…”

Pytanie retoryczne (gr. erṓtēma, łac. interrogatio, ang. rhetorical question)

Zwrot w postaci pytania, na które nie oczekuje się odpowiedzi, bo jest ona znana¹⁴⁰.

Nazwa: greckie erotema to po prostu „pytanie”, łacińskie interrogatio; Puttenham: questioner, „pytający”¹⁴¹.

Przykłady:

Mickiewicz, Bakczysaraj: „Gdzież jesteś, o miłości, potęgo i chwało!”. U Mickiewicza wers kończy wykrzyknik¹⁴²; ZPE podaje go jako przykład pytania retorycznego i przepisuje ze znakiem zapytania⁸⁴.
Trembecki, z ironią: „I któż by w drukowane nie wierzył gazety?”¹⁴³
Norwid, z oburzeniem: „Coś ty Atenom zrobił, Sokratesie […]?”¹⁴³

Po co: pozwala mocno coś stwierdzić albo zaprzeczyć; Melanchton zauważył, że takie pytanie niesie zwykle emocję: zdumienie, oburzenie, sarkazm¹⁴¹.

Myli się z: pytaniem, na które mówca od razu sam odpowiada (gr. anthypophora)¹⁴¹, i z uprzejmą prośbą w formie pytania, np. „Czy mógłbyś zamknąć okno?”¹⁴³

Użyj sam: „Kto z nas nigdy się nie pomylił?” · „Czy naprawdę potrzebujemy kolejnego zebrania?”

Dubitatio, czyli wahanie mówcy (łac. dubitatio, gr. aporía, ang. aporia)

Mówca na oczach słuchaczy rozważa, od czego zacząć albo co wybrać, jakby sam nie był pewien¹⁴⁴¹⁴⁵.

Nazwa: greckie aporos to „bez przejścia”; Puttenham: the doubtfull, „wątpiący”¹⁴⁴. Kwintylian pisał (w angielskim przekładzie, który przytacza Paul A. Holloway), że dubitatio zachodzi, „when we pretend to be at a loss” („gdy udajemy, że nie wiemy, co począć”); Holloway zastrzega, że w eposie i tragedii dylematy bohaterów bywają boleśnie prawdziwe¹⁴⁵.

Przykłady:

„Where shall I begin to describe her wisdom? In her knowledge of facts? In her ability to synthesize diverse matters?” („Od czego zacząć opis jej mądrości? Od znajomości faktów? Od umiejętności łączenia różnych spraw?”)¹⁴⁴
Według Hollowaya święty Paweł w Liście do Filipian (1,22–26) wciąga adresatów w swoje rozważania nad życiem i śmiercią¹⁴⁵.

Po co: odsłania charakter mówiącego, bo widać, jak podejmuje decyzję. Figura była już u Homera, a zasłynęła w tragedii greckiej, którą w dużej mierze definiowała; w czasach rzymskich zaczęła trafiać do innych gatunków, m.in. mów politycznych i listów¹⁴⁵.

Myli się z: aporią w filozofii, czyli trudnością w rozumowaniu pozornie nie do przezwyciężenia (gr. aporía, „bezdroże”)¹⁴⁶.

Użyj sam: „Od czego by tu zacząć: od budżetu, od terminów czy od tego, że nikt nas nie pytał o zdanie?” · „Nie wiem, czy mam się śmiać, czy płakać.”

Apostrofa (gr. apostrophḗ, łac. aversio, ang. apostrophe)

Bezpośredni zwrot do osoby, bóstwa, idei, wydarzenia, pojęcia albo przedmiotu¹⁴⁷; Słownik PWN podkreśla, że adresat jest fikcyjny, a wypowiedź nabiera patosu¹⁴⁸.

Nazwa: greckie apostrophḗ, „odwrócenie, zwrot”¹⁴⁸: mówca odwraca się od jednych słuchaczy ku innym. Puttenham: the turne tale¹⁴⁹.

Przykłady:

Mickiewicz, Czatyrdah: „Maszcie krymskiego statku, wielki Czatyrdahu! O minarecie świata! o gór padyszachu!”⁸⁴
Antoniusz do ciała Cezara: „O, pardon me, thou bleeding piece of earth, / That I am meek and gentle with these butchers!” („Wybacz mi, krwawiąca bryło ziemi, / że jestem łagodny i potulny wobec tych rzeźników!”)¹⁴⁹
Z Korpusu PWN, wśród „patriotycznych apostrof”: „O, Polsko nieszczęśliwa!”¹⁴⁸

Po co: Silva Rhetoricae zalicza apostrofę do figur patosu: najczęściej zwracamy się nią do abstrakcji, przedmiotu albo kogoś nieobecnego, a że często niesie emocje, bywa bliska wykrzyknieniu (łac. exclamatio)¹⁴⁹.

Myli się z: każdym zdaniem z „ty”. Poradnia PWN orzekła, że wers Jonasza Kofty „Nim twe szczęście cię minie” nie jest apostrofą ani w całości, ani w części¹⁴⁷. Także z apostrofem, znakiem graficznym: to inne słowo, z greckiego apóstrophos, „znak elizji”¹⁴⁸.

Użyj sam: „Och, kawo, bez ciebie ten poranek nie miałby sensu.” · „Mój stary rowerze, ileż ty kilometrów ze mną przejechałeś!”

Elipsa (gr. élleipsis, łac. defectus, ang. ellipsis)

Opuszczamy w zdaniu wyraz lub wyrazy, które łatwo odgadnąć z kontekstu¹³⁹.

Nazwa: przez francuskie ellipse i łacińskie ellipsis z greckiego élleipsis, „opuszczenie, niezupełność”¹³⁹; Puttenham: figure of default, „figura braku”¹⁵⁰.

Przykłady:

„Koszula jest na krześle, a spodnie w szafie”: pominięte są ma inną liczbę niż jest, a zdanie jest poprawne¹⁵¹.
„Studiował na Uniwersytecie Jagiellońskim i Warszawskim”: Poradnia PWN nazywa to elipsą kontekstową¹⁵².
Miron Białoszewski, „Blok, ja w nim”: „a to nie”, skrót myślowy typowy dla mowy potocznej¹⁵³.

Po co: kondensuje treść i dynamizuje wypowiedź¹⁵².

Uwaga

Pominięty wyraz zwykle musi pasować do obu miejsc. Nie powiemy „Jedni pchają, a inni ratują ten kraj od zguby”, bo pchać wymaga przyimka do, a ratować przyimka od; Poradnia zna jednak wyjątki¹⁵⁴. W miejscu pominiętego orzeczenia można postawić myślnik, ale nie trzeba: „Cieśla przyniósł siekierę, robotnicy – bryły smoły […]”¹⁵¹¹⁵⁵.

Myli się z: zeugmą, która też powstaje przez odjęcie składnika¹³, i z aposjopezą (wyżej).

Użyj sam: „Ja wybieram morze, ty – góry.” · „Kawa o ósmej, zebranie o dziewiątej.”

Paronomazja (gr. paronomasía, łac. adnominatio, ang. paronomasia)

Zestawiamy wyrazy podobnie brzmiące, lecz o innym znaczeniu¹⁵⁶.

Nazwa: greckie paronomasía¹⁵⁶, „nieco zmieniona nazwa”¹⁵³, od para, „obok”, i słowa „imię”; Puttenham: the nicknamer, „przezywacz”¹⁵⁷.

Przykłady:

Białoszewski, „Blok, ja w nim”: zestawienie oho i ucho („oho ucho mi zwariowało?”), zabawa w dobieranie wyrazów według brzmienia¹⁵³.
Puttenham przytacza zakonnika, który przezwał humanistę Erazma „Errans mus”, „błądząca mysz”¹⁵⁷.
„Przezabawna zabawa”: Poradnia PWN mówi, że zależnie od punktu widzenia to tautologia, hiperbola albo paronomazja¹⁵⁸.

Po co: podobieństwo brzmienia wydobywa bliskość albo obcość znaczeń, a nawet głębokie zależności między zjawiskami¹⁵³.

Myli się z: kalamburem; Silva Rhetoricae w ogóle utożsamia paronomazję z grą słów, punning¹⁵⁷.

Użyj sam: „Lepiej mieć zasady niż zasadzki.” · „Liczy się treść, nie trend.”

Antyteza (gr. antíthesis, łac. contentio, ang. antithesis)

Elementy znaczeniowo przeciwstawne zestawiamy w jedną całość treściową, by uzyskać większą ekspresję¹⁵⁹.

Nazwa: greckie antíthesis, „przeciwstawienie”¹⁵⁹, od anti, „przeciw”, i thesis, „postawienie”¹⁶⁰.

Przykłady:

Jan Andrzej Morsztyn, Do trupa: „Ty nic nie czujesz, ja cierpię ból srodze, / Tyś jak lód, a jam w piekielnej śreżodze” (śreżoga to lekka mgła w upalny dzień)¹⁶¹. Według ZPE cały sonet „zbudowany został na zasadzie antytezy”: dwie strofy dowodzą podobieństwa zakochanego do trupa, trzecia pokazuje różnicę. Same te dwa wersy ZPE opisuje szczegółowo jako anaforę i porównanie¹⁶², a pary „ty… ja…” z pierwszej strofy w innym ćwiczeniu jako paralelizm¹⁶¹.
Abraham Lincoln: „It has been my experience that folks who have no vices have very few virtues” („Z mojego doświadczenia ludzie bez wad mają bardzo mało zalet”)¹⁶⁰.

Po co: nagromadzenie antytez podkreśla paradoks¹⁶¹; często, choć nie zawsze, przeciwieństwa stoją w paralelnej budowie¹⁶⁰.

Myli się z: oksymoronem (wyżej) i z paralelizmem antytetycznym Lowtha (wyżej), w którym dwa człony przeciwstawiają się sobie¹¹⁰.

Użyj sam: „Łatwo obiecać, trudno dotrzymać.” · „Oni mają pieniądze, my mamy czas.”

Prolepsis, czyli antycypacja (gr. prólēpsis, ang. prolepsis)

Coś przyszłego przedstawiamy tak, jakby już się stało albo istniało¹⁶³¹⁶⁴; szerzej: elementy wypowiedzi pojawiają się w kolejności niezgodnej z porządkiem czasowym lub logicznym¹⁶⁵¹⁶⁶.

Nazwa: greckie prólēpsis, „antycypacja”¹⁶⁵, od prolambanein, „brać z góry”; po angielsku od 1578 roku¹⁶⁴.

Przykłady:

„Oh, I am a dead man!” („Och, jestem trupem!”): mówiący ma na myśli najbliższą przyszłość, nie chwilę obecną¹⁶³.
Przymiotnik na zapas: „while yon slow oxen turn the furrowed plain” („gdy tam powolne woły orzą zbruzdżoną równinę”). Równina będzie zbruzdżona dopiero wtedy, gdy woły skończą¹⁶⁴.
W teorii narracji Genette’a prolepsis to wybiegnięcie opowieści w przyszłość. Muriel Spark otwiera rozdział trzeci The Driver’s Seat zdaniem, że bohaterka „will be found tomorrow morning dead” („zostanie znaleziona jutro rano martwa”), i wraca do lotu, na który ta właśnie wsiada¹⁶⁷.

Po co: to, co pewne, brzmi jak przesądzone; List do Hebrajczyków mówi o ostatecznym zwycięstwie Chrystusa jak o czymś dokonanym¹⁶³. Jak zaznacza Genette, w prozie prolepsis jest znacznie rzadsza niż retrospekcja¹⁶⁷.

Myli się z: analepsą, czyli retrospekcją (ang. flashback)¹⁶⁷.

Użyj sam: „No to po nas.” · „Ten mecz już jest nasz, zostało go tylko rozegrać.”

Ekfraza (gr. ékphrasis, ang. ekphrasis)

Według Słownika terminów literackich „utwór poetycki będący opisem dzieła malarskiego, rzeźby lub budowli”¹⁶⁸; dziś mówi się szerzej o słownym przedstawieniu przedstawienia wizualnego (James Heffernan)¹⁶⁹.

Nazwa: greckie ékphrasis, „opis”, od ekphrázein, „opowiadać, opisywać”; po angielsku od 1715 roku¹⁷⁰. W retoryce oznaczała pierwotnie figurę unaoczniającą i ćwiczenie w szczegółowym opisie, mające na celu „bezpośrednią prezentację rzeczy przed oczyma adresata”¹⁶⁸.

Przykłady:

Homer w Iliadzie długo opisuje sceny na tarczy Achillesa i przypomina, że to obrazy na tarczy wykonanej przez Hefajstosa¹⁶⁹¹⁷⁰.
Wisława Szymborska: „Ludzie na moście” to ekfraza drzeworytu Hiroshige Utagawy Nagła ulewa na Wielkim Moście pod Atake (Magdalena Okła wskazuje też obraz Van Gogha Japonaiserie – Most w deszczu), a „Vermeer” komentuje Mleczarkę¹⁷¹.

Po co: ekfraza nie tylko wylicza, co widać: interpretuje obraz i mówi to, czego malarz nie powiedział; w dłuższym utworze może wstrzymać akcję, ale nie zatrzymuje opowieści, bo daje czytelnikowi i postaciom czas na emocje albo inny punkt widzenia¹⁶⁹. U Szymborskiej kompozycja obrazu przechodzi w układ wersów, a zamrożony ruch w czas teraźniejszy¹⁷¹.

Myli się z: hipotypozą, czyli obrazowym ujęciem tematu¹⁷². Granice ekfrazy są sporne: Paweł Gogler pyta, czy liczy się opis dzieła zmyślonego albo fotografii prasowej¹⁶⁸.

Użyj sam: „Na zdjęciu babcia ma dwadzieścia lat i śmieje się z czegoś, co zostało poza kadrem.” Rebecca Olson podsuwa na początek coś z własnego domu albo nawet obraz z telefonu¹⁶⁹.

Jak powstają słowa

Nazwy sposobów, na jakie rodzą się wyrazy: przez dopowiedzenie, skrócenie, sklejenie, zdrobnienie, przetłumaczenie albo od czyjegoś imienia.

Retronim (ang. retronym)

Nowa nazwa starej rzeczy, potrzebna dopiero wtedy, gdy pojawiła się jej nowsza odmiana¹⁷³.

Nazwa: z cząstek retro- i -onym; ukuł je amerykański dziennikarz Frank Mankiewicz, w druku od 1980 roku¹⁷³.

Przykłady:

Aparat był po prostu aparatem, dopóki nie przyszły cyfrowe; dopiero wtedy po angielsku zaczęto mówić film camera, „aparat na kliszę”¹⁷³.
Acoustic guitar, „gitara akustyczna”, w kontraście do elektrycznej¹⁷³.

Po co: odróżnia oryginał od nowszych wersji. Wiele retronimów zrodził postęp techniki; Lyrysa Smith, cytowana przez Merriam-Webster, pisze nawet o większości i każe widzieć w retronimie „a backward glance that signifies progress” („spojrzenie wstecz, które oznacza postęp”)¹⁷³.

Bakronim (ang. backronym)

Istniejące słowo, które później zaczęto traktować jak skrótowiec i dorobiono mu rozwinięcie¹⁷⁴.

Nazwa: zbitka angielskich back, „wstecz”, i acronym, poświadczona od 1983 roku¹⁷⁴.

Przykłady:

SOS: litery wybrano, bo w alfabecie Morse’a łatwo je nadać i odebrać; rozwinięcie save our souls, „ratujcie nasze dusze”, dopisano później¹⁷⁴.
Steve: tak zwierzęta z animowanego filmu Over the Hedge (2006) nazywają coś, czego nie znają. Od tej sceny przezwano pewne zjawisko, a naukowcy przejęli przezwisko i dorobili mu rozwinięcie Strong Thermal Emission Velocity Enhancement¹⁷⁴.

Po co: daje czemuś trafną nazwę; w Kongresie USA ustawy dostają nazwy w rodzaju ZOMBIE Act z rozwinięciem dopasowanym do liter¹⁷⁴.

Myli się z: prawdziwym skrótowcem, za który bywa podawany. W ludowej etymologii łacińskie sic bywa błędnie brane za skrót od spelling is correct, „pisownia poprawna”, i takie „rozwinięcia” to też bakronimy¹⁷⁴.

Numeronim (ang. numeronym)

W najszerszym sensie słowo, w którym występuje liczba; dziś najczęściej skrót z pierwszej litery słowa, liczby liter pominiętych i zwykle ostatniej litery¹⁷⁵.

Nazwa: według Mike’a Pope’a z Vocabulary.com termin nie trafił jeszcze do żadnego dużego słownika¹⁷⁵.

Przykłady:

i18n to angielskie internationalization: między i a n stoi 18 liter; l10n to localization¹⁷⁶.
E15 zamiast nazwy wulkanu Eyjafjallajökull¹⁷⁵.

Po co: oszczędza pisania; to głównie żargon informatyków¹⁷⁵.

Kontaminacja słowotwórcza, czyli zbitka (ang. blend, portmanteau)

Nowe słowo skrzyżowane z cząstek dwóch innych, które łączy ich znaczenia¹⁷⁷¹⁷⁸.

Nazwa: kontaminacja z łacińskiego conta(g)minatio, „zmieszanie (szyków)”¹⁷⁹. Angielskie portmanteau to dawna walizka o dwóch przegródkach; w Po drugiej stronie lustra Lewisa Carrolla Humpty Dumpty mówi o słowie slithy, że „there are two meanings packed up into one word” („dwa znaczenia są zapakowane w jedno słowo”)¹⁸⁰¹⁷⁸.

Przykłady:

Smog (smoke, „dym”, i fog, „mgła”), brunch (breakfast i lunch)¹⁷⁸.
Z polskiej prasy: Słubfurt (Słubice i Frankfurt), svenomenalny (Sven Hannawald i fenomenalny), Chimeryka (Chiny i Ameryka)¹⁷⁷.

Po co: w prasie to dowcip i zagadka, która zatrzymuje czytelnika; zbitki z nazw własnych służą głównie przezywaniu i ośmieszaniu¹⁷⁷.

Myli się z: złożeniem. Kontaminacja tnie słowa według brzmienia, nie według budowy; językoznawcy zaliczają ją do „słowotwórstwa bez słowotwórstwa”¹⁷⁷.

Hipokorystyk (gr. hypokoristikón, ang. hypocorism)

Wyraz pieszczotliwy lub zdrobniały¹⁸¹; po polsku także spieszczenie¹⁸².

Nazwa: od greckiego hypokorizesthai, „nazywać pieszczotliwie”¹⁸³.

Przykłady:

Tata i tatuś: spieszczenie wyraża uczucie mówiącego, nie rozmiar¹⁸².
Kevin Fisher-Paulson na SFChronicle.com: „Someone named the fog Karl, but none of our other weather gets a hypocorism” („Ktoś nazwał mgłę Karl, ale żadna inna nasza pogoda nie dostała spieszczenia”)¹⁸³.

Myli się z: deminutywem, czyli zdrobnieniem o mniejszym rozmiarze: stół i stolik. To osobne grupy, choć kotek bywa jednym i drugim, „mały (miły) kot”¹⁸².

Kalka językowa (fr. calque, ang. loan translation)

Wyraz albo wyrażenie z rodzimych składników, zbudowane na wzór obcego¹⁸⁴.

Nazwa: francuskie calque, „odrys, kopia, odbitka”, z włoskiego calcare, „deptać, tłoczyć, odciskać”¹⁸⁴.

Przykłady:

Parostatek, Rzeczpospolita, wolnomularstwo; frazeologiczna coś jest na tapecie¹⁸⁵.
Półkalki, częściowo przetłumaczone, częściowo zapożyczone: e-książka z angielskiego e-book¹⁸⁵.
Wieloryb, według Adama Wolańskiego „swoista półkalka”, choć sam ma co do tego wątpliwości: średniowieczne niemieckie walvisch to „ryba wal”; wal- skojarzono z dawnym wieli, „wielki”, a visch przetłumaczono jako ryba¹⁸⁵.

Myli się z: zapożyczeniem właściwym, czyli obcym słowem przejętym w całości, jak brydż czy butik¹⁸⁵.

Eponim (gr. epṓnymos, ang. eponym)

Wyraz utworzony od nazwy własnej; też sama nazwa, od której go utworzono¹⁸⁶.

Nazwa: greckie epṓnymos; w starożytności eponimem był też urzędnik, którego imieniem oznaczano okres jego kadencji¹⁸⁶.

Przykłady:

adidas od firmy nazwanej od Adolfa (Adiego) Dasslera; harpagon, „skąpiec”, od bohatera Skąpca Molière’a; mecenas od rzymskiego polityka Maecenasa¹⁸⁷.

Po co: eponim mówi przenośnie: Władysław Kopaliński, który zebrał takie słowa w Słowniku eponimów, wybierał hasła pod „warunkiem metaforycznego, przenośnego charakteru hasła w stosunku do imienia źródłowego”¹⁸⁷. Więcej w artykule Słowa i ich korzenie.

Myli się z: antonomazją z części o tropach (Judasz zamiast zdrajca); imię utrwalone jako zwykły wyraz, jak judasz u Kopalińskiego, staje się eponimem¹⁸⁷.

Relacje między słowami

Słowa żyją w parach: jedne brzmią tak samo, inne prawie tak samo, a niektóre znaczą jednocześnie coś i jego przeciwieństwo.

Kontronim (ang. contronym, Janus word, autoantonym)

Wyraz, który ma dwa przeciwstawne znaczenia, czyli jest swoim własnym przeciwieństwem¹⁸⁸.

Nazwa: contronym ukuł podobno Jack Herring; tak podaje Richard Lederer w Word Ways (1978)¹⁸⁹. Pierwsze znane użycie pochodzi z 1962 roku¹⁹⁰. Czytelnik Poradni PWN nazywa zjawisko antonimią wewnątrzwyrazową, czyli enantiosemią¹⁹¹.

Przykłady:

Pożyczyć: według słownika PWN «dać coś komuś albo wziąć od kogoś pod warunkiem zwrotu w określonym terminie»¹⁹².
Czytelnicy Poradni PWN dorzucili dzielić pokój (mieszkać razem albo podzielić go na dwa) i złożyć namiot (rozstawić albo zwinąć)¹⁹¹.

Po co: to ślad historii słowa, w którym znaczenie się rozgałęziło albo zbiegły się dwa różne wyrazy, i gotowy żart: Amerykanie kpią, czy Congressional oversight to nadzór Kongresu, czy jego przeoczenie¹⁸⁸.

Myli się z: oksymoronem z części o tropach, który zestawia dwa wykluczające się wyrazy, zamiast mieścić oba bieguny w jednym.

Paronimy (fr. paronyme)

Wyrazy kojarzące się ze sobą przez wspólny rdzeń albo podobne brzmienie, np. adoptować i adaptować¹⁹³.

Nazwa: francuskie paronyme (1805), formalnie za greckim parṓnymos, „służący za przezwisko, będący nazwą dodatkową, przydaną”¹⁹³.

Przykłady: lipny i lipowy, owocny i owocowy; poświęcono im nawet Słownik paronimów, czyli wyrazów mylonych Małgorzaty Kity i Edwarda Polańskiego¹⁹⁴.

Po co: znajomość par chroni przed wpadką. Przykład ułożony: „Adoptowali psa, a strych adaptowali na pracownię”.

Myli się z: paronomazją z części o figurach, która zestawia podobnie brzmiące wyrazy celowo, dla efektu.

Homonimy (gr. homṓnymos)

Wyrazy o identycznym brzmieniu i pisowni, ale różnych znaczeniach i zwykle różnym pochodzeniu¹⁹⁵.

Nazwa: przez francuskie homonyme z greckiego homṓnymos, „noszący to samo imię”¹⁹⁵.

Przykłady: ranny jak poranek i ranny jak ktoś, kto ma rany; trzy wyrazy mat: brak połysku, posunięcie w szachach i stopień w marynarce wojennej¹⁹⁶.

Po co: to paliwo gier słownych w poezji i reklamie¹⁹⁷.

Myli się z: wyrazem wieloznacznym: mysz, zwierzę i urządzenie, to jeden wyraz o dwóch znaczeniach¹⁹⁶. Granica bywa umowna: jeden słownik dzieli ekspres na cztery homonimy, inny opisuje go jako jeden wyraz o pięciu znaczeniach¹⁹⁸.

Homofony i homografy (ang. homophone, homograph)

Homofony brzmią tak samo, a różnią się pisownią i znaczeniem¹⁹⁹; homografy piszą się tak samo, a różnią się znaczeniem, pochodzeniem albo wymową²⁰⁰.

Przykłady:

Morze i może, kubki i kupki; także kod i kot, które brzmią jednakowo, choć ich wspólna wymowa zależy od sąsiedniego wyrazu. Zebrali je Maria Steffen-Batogowa i Tadeusz Batóg w Słowniku homofonów polskich (2009, 637 stron)²⁰¹.
Angielskie bow, „dziób statku”, i bow, „łuk”: pisownia ta sama, wymowa inna²⁰⁰.

Po co: w piśmie homofony nie przeszkadzają, kłopot zaczyna się w mowie, gdzie znaczenie trzeba wyłowić z kontekstu¹⁹⁷.

Myli się z: homonimami, których homofony bywają uważane za odmianę¹⁹⁷; po angielsku homonym bywa używane dla wszystkich trzech typów naraz²⁰⁰.

Egzonim i endonim (ang. exonym, endonym)

Endonim to nazwa oryginalna, w języku miejscowym; egzonim to nazwa, jakiej dla obiektu za granicą używa inny język: Paryż dla Paris, Warsaw dla Warszawy²⁰².

Nazwa: egzonim to etymologicznie „nazwa czegoś, co jest na zewnątrz”²⁰³.

Przykłady: urzędowymi polskimi egzonimami greckiej wyspy Santorini są Santoryn i Thira²⁰⁴.

Po co: egzonimy często świadczą o dawnych związkach z odległymi krajami, ale według zalecenia ONZ nie należy utrzymywać tych, które wyszły z użycia albo okazały się sztuczne²⁰².

Hapaks (gr. hapaks legomenon, ang. hapax legomenon)

Wyraz albo wyrażenie, które występuje tylko raz w jakimś tekście albo w całej twórczości autora²⁰⁵.

Nazwa: po grecku dosłownie „rzecz raz powiedziana”; po angielsku od 1692 roku²⁰⁵²⁰⁶.

Przykłady: w Biblii takich wyrazów jest ponad tysiąc, wiele o niejasnym znaczeniu²⁰⁵.

Po co: nazywa zjawisko, dla którego polszczyzna, angielszczyzna, francuszczyzna ani niemczyzna nie mają rodzimego słowa²⁰⁵.

Błędy i pomyłki, które mają nazwy

Pomyłki zdarzają się tak często, że niektóre dostały imiona: od postaci, która je popełniała, albo od samej pomyłki.

Mondegreen (ang. mondegreen)

Słowo albo fraza powstałe z przesłyszenia, zwłaszcza w recytowanym albo śpiewanym tekście⁹.

Nazwa: w 1954 roku Sylvia Wright opisała w Harper’s Magazine, jak w dzieciństwie słyszała szkocką balladę: „They hae slain the Earl Amurray, / And Lady Mondegreen” („Zabili hrabiego Amurray / i lady Mondegreen”)²⁰⁷²⁰⁸. W oryginale: „And hae laid him on the green” („i położyli go na trawie”)²⁰⁹.

Przykłady:

Jimi Hendrix śpiewa „Excuse me while I kiss the sky” („Wybacz, całuję niebo”), a wielu słyszy „kiss this guy” („całuję tego faceta”)⁹.
Zbliżoną pomyłkę wspomina Antoni Słonimski: „Przez długie lata żyłem w przekonaniu, że »z wież Alpuhary« oznaczało jakiegoś zwierza”. Zygmunt Saloni, który przytacza ten fragment, nie nazywa go mondegreenem; pokazuje na nim, że wyrazy wyodrębniane w piśmie „w mowie po prostu nie istnieją”²¹⁰.

Po co: zdradza, jak słuchamy: wygrywa fraza częstsza i ta, której się spodziewamy⁹.

Malapropizm (ang. malapropism)

Użycie wyrazu innego niż zamierzony, często z efektem komicznym²¹¹.

Nazwa: od pani Malaprop z komedii Richarda Sheridana The Rivals (1775); jej nazwisko pochodzi od francuskiego mal à propos, „niestosownie”²¹².

Przykłady: pani Malaprop chwali młodzieńca: „He is the very pine-apple of politeness” („To prawdziwy ananas uprzejmości”), choć chodziło o pinnacle, „szczyt”; mówi też o „geometrii” krajów „zaraźliwych” (contagious) zamiast o geografii krajów przyległych (contiguous)²¹²²¹³.

Myli się z: mondegreenem (słuchacz źle słyszy, a tu mówiący wstawia złe słowo) i spoonerismem, czyli przestawieniem głosek, jak better Nate than lever, nazwanym od pastora Williama Spoonera²¹³.

Eggcorn (ang. eggcorn)

Podobnie brzmiące słowo albo zwrot wstawione za właściwe w sposób, który wydaje się logiczny²¹⁴.

Nazwa: od egg corn, „jajeczne ziarno”, zamiast acorn, „żołądź”. W 2003 roku Mark Liberman opisał na blogu Language Log kobietę, która podobno tak pisała; nazwę podsunął Geoffrey Pullum, „in the metonymic tradition of mondegreen” („w metonimicznej tradycji mondegreenu”)²¹⁴.

Przykłady: for all intensive purposes, „dla wszystkich intensywnych celów”, zamiast for all intents and purposes, „praktycznie rzecz biorąc”; card shark, „karciany rekin”, zamiast card sharp, „karciany szuler”²¹⁴.

Po co: to błąd z logiką, czasem bardziej poetycki od oryginału²¹⁴.

Myli się z: mondegreenem. Mondegreen to według Merrill Perlman z Columbia Journalism Review przede wszystkim przesłyszany wiersz albo piosenka, a eggcorn zwykle ma swoją logikę²¹³; bywa pojedynczym słowem albo częścią utartego zwrotu²¹⁴.

Kontaminacja frazeologiczna

Skrzyżowanie dwóch utartych wyrażeń w jedno²¹⁵; to ta sama kontaminacja co przy zbitkach, tylko na poziomie całych zwrotów¹⁷⁹.

Przykłady:

Jak na ironię losu z jak na ironię i ironia losu²¹⁵.
Ciarki przechodzą gęsią skórkę: według Katarzyny Kłosińskiej z Poradni PWN jedna z najzabawniejszych kontaminacji, jakie spotkała²¹⁵.
Nosić głowę w chmurach z nosić głowę wysoko i chodzić z głową w chmurach²¹⁶.

Po co: zwykle uchodzi za błąd, bo rozbija stałą budowę frazeologizmu²¹⁵. Więcej w artykule Frazeologizmy: skąd się wzięły i co znaczą.

Pleonazm i tautologia (gr. pleonasmós, tauto-lógos)

Wyrażenie z wyrazów, które znaczą to samo albo prawie to samo, np. cofać się w tył²¹⁷.

Nazwa: greckie pleonasmós²¹⁷, „zbyteczny, nadmiarowy”²¹⁸; tautologia z greckiego tauto-lógos, „mówiący (powtarzający) to samo”²¹⁹.

Przykłady: masło maślane, oczywista oczywistość, najprawdziwsza prawda²²⁰.

Po co: redundancja nie musi być błędem; takie zwroty często się utrwalają, jak tylko i wyłącznie²²⁰. Nie są to też błędy gramatyczne: bezsensowne zdanie Noama Chomsky’ego, w polskim przekładzie przytoczonym przez Mirosława Bańkę „Bezbarwne zielone idee wściekle śpią”, jest gramatycznie bez zarzutu²²¹.

Myli się z: sobą nawzajem. Potocznie to synonimy; niektórzy rezerwują tautologię dla konstrukcji współrzędnych (krótko i węzłowato), a pleonazm dla pozostałych (unieść się w górę)²²². Dla logików tautologia to zdanie prawdziwe z samej budowy²¹⁹.

Hiperpoprawność

Przesadna poprawność²²³, przy której ten, kto pilnuje się przed jednym błędem, popełnia inny²²⁴.

Przykłady:

Dziadek z Kresów literował AGH jako [ageha]. Monika Kresa przypuszcza, że wiedział, iż nie mówi się gienerał, jak bywało na Mazowszu, więc na wszelki wypadek nie mówił też gie²²⁴.
Orfeusz, Mateusz z -sz: Piotr Sobotka łączy to z dawnym usuwaniem śladów mazurzenia, które uchodziło za ludowe, w czym widzi być może przejaw „przesady poprawnościowej”²²⁵.
Honsiu wymawiane „honsju”: hiperpoprawna wymowa zapożyczenia, po angielsku hyperforeignism²²⁶.

Po co: zdradza, kto pilnuje się bardziej, niż trzeba; złośliwe ę-ą o kimś, kto z przesadną starannością wymawia nosówki, ma według hipotezy, którą Katarzyna Kłosińska uznaje za słuszną, właśnie takie źródło, choć pochodzenie zwrotu trudno ustalić²²⁷.

Gry językowe

Tu język służy do zabawy: litery czyta się wspak, przestawia, pomija albo układa w ukryte napisy. Najstarsze z tych gier znamy ze starożytności²²⁸.

Palindrom (gr. palíndromos, ang. palindrome)

Wyraz lub zdanie brzmiące tak samo czytane od lewej do prawej i odwrotnie, np. kajak²²⁹.

Nazwa: greckie palíndromos, „biegnący na powrót”²²⁹.

Przykłady:

„A man, a plan, a canal: Panama” („Człowiek, plan, kanał: Panama”)²³⁰.
Kwadrat SATOR: pięć łacińskich słów, sator arepo tenet opera rotas, w siatce pięć na pięć, czytanych tak samo w każdą stronę; Britannica podaje jako najczęstszy przekład „The sower, Arepo, works (or holds) the wheels with care” („Siewca Arepo z troską obsługuje (albo trzyma) koła”). Najstarszy pełny egzemplarz, w odmianie zaczynającej się od ROTAS, wyryto w Pompejach przed 62 rokiem n.e.²²⁸.

Po co: dziś zabawa, dawniej magia: palindromy ryto na amuletach dla ochrony²³⁰, a kwadrat SATOR w XII wieku zalecano na wściekliznę i gorączkę²²⁸.

Myli się z: słowem czytanym wspak, które daje inne słowo, jak zaryw i wyraz; krzyżówkowicze mówią na to wspak²³¹.

Anagram (gr. anágramma, ang. anagram)

Wyraz utworzony przez przestawienie liter lub sylab innego wyrazu²³².

Nazwa: przez francuskie anagramme z późnogreckiego anágramma, „zapis wsteczny”²³².

Przykłady:

Łacińskie „Quid est veritas?” („Czym jest prawda?”) daje „Est vir qui adest” („To ten mąż, który tu jest”)²³³.
Lewis Carroll ułożył z Florence Nightingale „Flit on, cheering angel” („Leć dalej, pokrzepiający aniele”)²³³.

Po co: pseudonimy i ukryte podpisy: Vladimir Nabokov wprowadził do Lolity postać Vivian Darkbloom, anagram własnego imienia i nazwiska²³³.

Lipogram (gr. lipogrammatos, ang. lipogram)

Tekst napisany tak, że nie występuje w nim określona głoska²³⁴.

Nazwa: greckie lipogrammatos, „pozbawienie jednej litery”²³⁴.

Przykłady:

Georges Perec napisał powieść La Disparition (1969) bez litery e, a jego angielski tłumacz Gilbert Adair też jej uniknął²³⁵.
Julian Tuwim zamieścił w Pegazie dęba tekst bez głoski [r]²³⁶.

Po co: to celowe ograniczenie: Britannica mówi o tekście „deliberately composed”, „celowo ułożonym” bez danej litery²³⁵. Gry da się łączyć: angielskie pangrammatic lipogram Jan Grzenia proponuje oddać jako lipogram pangramowy²³⁶.

Myli się z: tautogramem, w którym każdy wiersz albo wyraz zaczyna się od tej samej litery²³⁷. Przykład ułożony: „Pierwszy prawdziwy przymrozek przyszedł po północy”.

Pangram (ang. pangram)

Zdanie zawierające wszystkie litery alfabetu²³⁸; ideałem jest użycie każdej tylko raz, np. „Mężny bądź, chroń pułk twój i sześć flag”²³⁶.

Po co: łamigłówka²³⁸. W komentarzach w Poradni PWN jeden z czytelników wskazał pangramy jako wyrażenia z największą liczbą polskich liter, a inny uznał żółć za najdłuższe, jak się wydaje, słowo złożone wyłącznie z liter ze znakami diakrytycznymi²³⁹.

Akrostych (gr. akrostichís, ang. acrostic)

Utwór wierszowany, w którym początkowe litery lub słowa wersów albo zwrotek tworzą wyraz bądź zdanie²⁴⁰.

Nazwa: od greckich akros, „na krańcu”, i stichos, „wers”; najpierw nazwano tak przepowiednie Sybilli Erytrejskiej, pisane na liściach tak, by pierwsze litery liści tworzyły słowo²⁴¹.

Przykłady:

Greckie ichthys, „ryba”: pierwsze litery greckich słów „Jezus Chrystus, Syn Boży, Zbawiciel”²⁴².
Wiersz zamykający Po drugiej stronie lustra: pierwsze litery wersów („A boat beneath a sunny sky, / Lingering onward dreamily…”) dają ALICE PLEASANCE LIDDELL¹⁸⁰.

Myli się z: anaforą z części o figurach; obie skupiają uwagę na początku wersu²⁴³, ale anafora powtarza słowo, a akrostych składa z liter napis.

Tmeza (gr. tmēsis, ang. tmesis)

Wtrącenie słowa między części wyrazu złożonego albo między jego sylaby²⁴⁴.

Nazwa: greckie tmēsis, „cięcie”; po angielsku od 1550 roku²⁴⁵.

Przykłady: Szekspir, Ryszard II: „If on the first, how heinous e’er it be, / To win thy after-love I pardon thee” („Jeśli to pierwszy raz, jakkolwiek by był ohydny, / przebaczam ci, by zdobyć twą przyszłą miłość”). Przymiotnik heinous, „ohydny”, wcina się w howe’er, „jakkolwiek”²⁴⁴.

Myli się z: inwersją (hiperbatonem) z części o figurach, którą Silva Rhetoricae wymienia wśród figur pokrewnych²⁴⁴.

Kalambur (fr. calembour, ang. pun)

Gra słów wykorzystująca dwuznaczność lub podobieństwo wyrazów¹⁰.

Przykłady:

Tytuły wierszy (ocze)kiwanie, (oko)liczność, śmie(r)ci: Mirosław Bańko zalicza takie gry do kalamburów²⁴⁶.
John Donne, „A Hymne to God the Father”: „that at my death thy sonne / Shall shine as he shines now” („że w godzinie mej śmierci Twój Syn / będzie świecił, jak świeci teraz”). Sonne to i syn, i słońce (son, sun), a w „Thou haste done” kryje się nazwisko poety²⁴⁷.

Po co: odsłania dwuznaczność albo bawi²⁴⁶; u Donne’a służy powadze²⁴⁷.

Myli się z: paronomazją z części o figurach; Britannica podaje ją jako drugą nazwę pun²⁴⁷. Osobną figurą jest antanaklaza, czyli powtórzenie słowa w zmienionym znaczeniu, np. u Benjamina Franklina: „Your argument is sound…all sound”, najpierw „rzetelny”, potem „pusty”²⁴⁸.

Erystyka: nieuczciwe chwyty w sporze

Erystyka to sztuka prowadzenia sporów, od greckiego éris, „kłótnia”²⁴⁹; kurs logiki na Zintegrowanej Platformie Edukacyjnej opisuje ją jako sztukę wygrywania dyskusji argumentami pozamerytorycznymi, bez względu na prawdę²⁵⁰. Kto zna nazwy chwytów, łatwiej je zauważy, dlatego przy każdym podajemy obronę.

Ciekawostka

Arthur Schopenhauer zostawił w spuściźnie prawie gotowy rękopis, powstały zapewne około 1830 roku i wydawany jako Eristische Dialektik albo Die Kunst, Recht zu behalten, „Sztuka zachowania racji”. Dialektykę erystyczną definiuje jako sztukę takiego sporu, by zachować rację „per fas et nefas”, „godziwymi i niegodziwymi sposobami”, i opisuje 37 ponumerowanych chwytów oraz jeden „ostatni”, razem 38. Na końcu radzi, za Arystotelesem, spierać się tylko z ludźmi, którzy cenią prawdę, bo „unter Hundert kaum Einer ist, der wert ist, daß man mit ihm disputiert” („na stu ledwie jeden jest wart tego, by się z nim spierać”)²⁵¹.

Argument ad hominem (łac. argumentum ad hominem)

Zamiast obalić rozumowanie, atakujemy osobę, która je przedstawia, i sugerujemy, że to podważa samo rozumowanie²⁵².

Nazwa: łacińskie „argument do człowieka”²⁵³. John Locke w 1690 roku rozumiał przez to wytykanie przeciwnikowi niezgodności z jego własnymi zasadami, co błędem nie jest²⁵⁴. U Schopenhauera ad hominem też trzyma się tego, co przeciwnik powiedział lub przyznał, a dla ataku osobistego proponuje on nazwę argumentum ad personam²⁵¹; tej nazwy używa też polski kurs logiki na Zintegrowanej Platformie Edukacyjnej²⁵⁰.

Przykłady:

„Nie zrozumiesz tego, jesteś za młody.” „Jesteś mężczyzną, więc co ty możesz wiedzieć o ciąży?”²⁵⁰
Odmiana tu quoque, „ty też”: ktoś odrzuca przestrogę przed alkoholizmem, bo przestrzegający sam jest alkoholikiem. Hipokryzja to powód do podejrzliwości, ale nie wystarcza, by odrzucić argument²⁵².

Jak się bronić: spokojnie odpowiedzieć, że to nie ma związku ze sprawą, i od razu wrócić do tematu, nie zważając na obelgi; Schopenhauer przywołuje słowa Temistoklesa do Eurybiadesa, „παταξον μεν, ακουσον δε”, w przekładzie angielskim „Strike, but hear me” („Bij, ale wysłuchaj”), i dodaje, że taki spokój nie każdemu jest dany²⁵¹²⁵⁵.

Myli się z: uzasadnioną uwagą o osobie, np. o moralności kandydata na przywódcę wspólnoty²⁵².

Chochoł (ang. straw man)

Przypisujemy przeciwnikowi tezę łatwiejszą do obalenia niż ta, którą głosi, i pokazowo ją obalamy²⁵²²⁵⁶.

Nazwa: chochoł to tu kukła, z którą łatwiej walczyć pokazowo niż z prawdziwym przeciwnikiem; chwyt nazywa się też sofizmatem rozszerzenia²⁵⁶. Od rozszerzenia (die Erweiterung) zaczyna swoją listę Schopenhauer: twierdzenie przeciwnika trzeba uogólnić, bo im ogólniejsze, tym łatwiej je zaatakować²⁵¹.

Przykłady: A: „Uważam, że żarty o podtekstach seksualnych są czymś niewłaściwym w miejscu pracy i należy ich zakazać.” B: „Ależ to zupełnie niedopuszczalne, żeby ograniczać ludziom wolność słowa.” B rozszerzył tezę o jednej formie wypowiedzi na wolność słowa w ogóle²⁵⁶.

Jak się bronić: dokładnie ustalić, o co toczy się spór, łacińskie status controversiae²⁵¹; upewnić się, że rozmówca dobrze rozumie twoją tezę i nie dopisuje jej nieuprawnionych konsekwencji²⁵⁶. W przykładzie z Internet Encyclopedia of Philosophy (IEP) atakowany odpowiada po prostu: „Wait! That’s not what I said” („Chwileczkę, nie to powiedziałem”)²⁵².

Fałszywa alternatywa (ang. false dilemma)

Przedstawiamy sprawę jako „albo-albo”, choć w grę wchodzą inne możliwości, a jedną z dwóch opcji robimy wyraźnie nieatrakcyjną²⁵⁷.

Nazwa: po angielsku także black-or-white, „czarne albo białe”²⁵².

Przykłady:

„Jesteś z nami albo przeciw nam.” „America, love it or leave it” („Ameryka, kochaj ją lub porzuć”), slogan z czasów protestów przeciw wojnie w Wietnamie²⁵⁷.
Ankieter pyta, czy twój szef jest pijany w pracy raz w tygodniu, dwa razy czy częściej; brakuje odpowiedzi „ani razu”²⁵².

Jak się bronić: zażądać opcji spoza krótkiego menu, czyli przejść między rogami szarżującego byka, zamiast dać się nadziać na jeden z nich²⁵².

Równia pochyła (ang. slippery slope)

Twierdzimy, że od pierwszego kroku szereg drobnych przejść, np. przyczyn i skutków, zaprowadzi nas do niepożądanego końca, więc pierwszy krok trzeba odrzucić²⁵⁴.

Nazwa: obraz zbocza, na którym mały kamyk popycha coraz większe, aż w dół pędzi głaz; nazywa się ją też „wsadzanie stopy w drzwi”²⁵⁶.

Przykłady:

Na postulat zakazu takich żartów w pracy: „Jeśli zakaże się żartów o seksie, to ludzie zaraz w ogóle przestaną żartować”, będą chodzić smutni, a połowa popadnie w depresję²⁵⁶.
Matka z przykładu w IEP: od kofeiny syn przejdzie do tabletek, potem do kokainy i nałogu, więc niech nie pije kawy²⁵².

Jak się bronić: policzyć prawdopodobieństwo ogniw, bo od niego zależy, czy argument jest błędny. Jeśli każdy krok prowadzi do następnego z prawdopodobieństwem 80%, to po trzech krokach zostaje mniej więcej 50%²⁵².

Petitio principii, czyli błędne koło (ang. begging the question)

Przyjmujemy za przesłankę zdanie, którego dopiero mamy dowieść²⁵⁸²⁵⁹.

Nazwa: łacińskie petitio principii, dosłownie „żądanie początku”²⁵⁸; polskie błędne koło obejmuje też definiowanie wyrażenia za pomocą niego samego²⁵⁹.

Przykłady:

Prezes stowarzyszenia toreadorów: „Women have rights” („Kobiety mają prawa”), ale „women shouldn’t fight bulls because a bullfighter is and should be a man” („kobiety nie powinny walczyć z bykami, bo toreador jest i powinien być mężczyzną”). Czyli: nie powinny, bo nie powinny²⁵².

Jak się bronić: zapytać, czy przesłankę da się obronić niezależnie od wniosku²⁵². Uwaga na chwyt odwrotny: gdy przeciwnik prosi o przyznanie czegoś, z czego sporna teza wynika wprost, Schopenhauer radzi odmówić i ogłosić to petitio principii; przeciwnik i słuchacze łatwo wezmą zdanie bliskie tezie za samą tezę, a tak odbiera mu się najlepszy argument²⁵¹.

Argument z autorytetu (łac. argumentum ad verecundiam, ang. appeal to authority)

Zamiast racji podajemy, że coś powiedział ktoś ważny²⁵¹. Zwykle to uprawnione, bo wiele wiemy od ekspertów; błędem jest wtedy, gdy autorytet nie zna się na tej dziedzinie, nie zasługuje na zaufanie, eksperci się spierają albo cytat jest przekręcony²⁵².

Nazwa: Stanford Encyclopedia of Philosophy (SEP) radzi tłumaczyć nazwę Locke’a dosłownie: „odwołanie do skromności”; słuchacz ulega ze skromności albo wstydu, nie dzięki sile argumentu²⁵⁴.

Przykłady:

„The moon is covered with dust because the president of our neighborhood association said so” („Księżyc pokrywa pył, bo tak powiedział przewodniczący naszego stowarzyszenia sąsiedzkiego”). Gwiazdor w reklamie zegarków zna się na grze, nie na zegarkach²⁵².
Francuski proboszcz u Schopenhauera nie chciał brukować ulicy przed domem i zacytował rzekomo biblijne „paveant illi, ego non pavebo” („niech oni drżą, ja drżeć nie będę”); to przekonało urzędników gminy²⁵¹²⁵⁵.

Jak się bronić: sprawdzić, czy autorytet zna się na tej właśnie sprawie, czy można mu ufać, czy eksperci są zgodni i czy cytat jest wierny²⁵².

Myli się z: argumentum ad populum, w którym zamiast konkretnego autorytetu przywołuje się opinię ogółu²⁵⁴.

Podsumowanie

Tropy przenoszą znaczenie słów, figury układają je w ozdobne zwroty, a reszta pojęć opisuje, jak słowa się rodzą (retronim, zbitka, kalka), wiążą (homonimy, kontronimy), mylą (mondegreen, hiperpoprawność), bawią (palindrom, akrostych) i oszukują w sporze (chochoł, fałszywa alternatywa). Nazwa pozwala zauważyć mechanizm: we własnym zdaniu, które ma ładniej brzmieć, i w cudzym, które ma nas zapędzić w kozi róg.

Sprawdź się

Dlaczego „cała Warszawa o tym mówi” to metonimia, a nie metafora?
Jak nazywa się powtórzenie tego samego słowa na początku kolejnych zdań, a jak na ich końcu?
Romeo mówi o „zimnym ogniu” i „jasnym dymie”. Jaki to środek i co znaczy jego nazwa?
Czym różnią się mondegreen, malapropizm i eggcorn?
Co łączy Słubfurt z angielskim brunch?
Ktoś mówi: „Albo weźmiesz się do nauki logiki, albo niczego ważnego w życiu nie osiągniesz”. Jaki to chwyt i jak się przed nim bronić?

Odpowiedzi

Metonimia zastępuje nazwę rzeczy nazwą czegoś z nią związanego, tu miasto zastępuje mieszkańców. Metaforę niesie podobieństwo, a tu go nie ma.

Na początku: anafora. Na końcu: epifora.

Oksymoron, czyli zestawienie wyrazów o wykluczających się znaczeniach; nazwa łączy greckie oxýs, „ostry”, i mōros, „głupi”.

Mondegreen to przesłyszenie (kiss this guy zamiast kiss the sky); malapropizm to złe, podobnie brzmiące słowo w ustach mówiącego (pineapple zamiast pinnacle); eggcorn to podobnie brzmiące słowo albo zwrot wstawione za właściwe tak, że podmiana wydaje się logiczna (for all intensive purposes).

Oba są zbitkami (kontaminacjami, ang. portmanteau): sklejono w nich fragmenty dwóch słów, Słubic i Frankfurtu oraz breakfast i lunch.

Fałszywa alternatywa; tym zdaniem otwiera lekcję o niej kurs logiki na Zintegrowanej Platformie Edukacyjnej²⁵⁷. Trzeba wskazać możliwości, które „albo-albo” pomija.

Co dalej czytać

retoryka: sztuka przekonywania, skąd pochodzi większość nazw tropów i figur.
poetyka: jak środki stylistyczne pracują w wierszu i prozie.
Słowa i ich korzenie: historie konkretnych słów, także eponimów.
Frazeologizmy: skąd się wzięły i co znaczą: utarte zwroty, ich pochodzenie i znaczenie.
erystyka: sztuka sporu i 38 chwytów Schopenhauera.
bledy-logiczne: błędy rozumowania od Arystotelesa do dziś.

Źródła

Wydawnictwo Naukowe PWN, metonimia, Słownik języka polskiego PWN, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b37b830b367a5dff.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Wydawnictwo Naukowe PWN, litota, Słownik języka polskiego PWN, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a39c6ccfa7be7f4c.md ↩ ↩²
Uniwersytet Łódzki, A. Kujawiak, Eufemizmy jako środki wartościujące. Przegląd definicji, Acta Universitatis Lodziensis. Folia Linguistica 58 (2), 2024, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/49a9f115454c148d.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: metonymy, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7ab259a3305a461c.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: hyperbole, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e11ceacfa9f4f347.md ↩ ↩² ↩³
Brigham Young University, Silva Rhetoricae: Sources (primary), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d26c75d00f2b8feb.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, trop, Słownik języka polskiego PWN, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/1522e4fbbf678a0f.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, figura, Słownik języka polskiego PWN, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e66578b12fcef5f5.md ↩
Merriam-Webster, mondegreen (kopia w Internet Archive), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/642cda6fe203cd49.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Wydawnictwo Naukowe PWN, kalambur, Słownik języka polskiego PWN, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/f3e174d9024051bd.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, trop, etymologia (Słownik PWN), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/bd708a69a0eb4c21.md ↩
Uniwersytet Warszawski, J. Orska, Metalepsa – trop tłumaczy, Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo 13 (16), 2023, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/bdfc89fa346b3749.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Uniwersytet Łódzki, A. Kudra, Pojęcie figury konceptualnej, Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica 4 (18), 2012, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/764e23495b79e55d.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, A. Kulczyńska, L’hypallage ou le déplacement d’attribution dans le roman de Jerzy Andrzejewski Wielki Tydzień et dans sa traduction française, Lublin Studies in Modern Languages and Literature 42 (4), 2018, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/96b601039ea9da7b.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷
Wydawnictwo Naukowe PWN, metonimia, etymologia (Słownik PWN), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/55df2bead31def78.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, R. Sidorowicz, Zajrzeć do Fultona (Poradnia Językowa PWN, 19.05.2025), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/577c158c4e0f22c8.md ↩ ↩²
Oregon State University, P. Betjemann, What is Metonymy? (Oregon State Guide to Literary Terms, 2019), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/165a7a2b0d4af2a0.md ↩ ↩² ↩³
Wydawnictwo Naukowe PWN, synekdocha, Słownik języka polskiego PWN, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/5fbeac12c3e02311.md ↩
Tufts University (Perseus Digital Library), H. G. Liddell, R. Scott, A Greek-English Lexicon: συνεκδοχή, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/51ffa36a05d7a680.md ↩
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: synecdoche, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d1c7b05610df9194.md ↩ ↩²
Fundacja Wolne Lektury, K. K. Baczyński, [Oddycha miasto ciemne długimi wiekami…], pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7e0d81a1421294ff.md ↩
Wikipedia (pl), Synekdocha (Wikipedia, wolna encyklopedia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/462e5ab1e18964f2.md ↩
Oregon State University, P. Betjemann, What is Synecdoche? (Oregon State Guide to Literary Terms, 2019), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7e96f14c4da30136.md ↩ ↩² ↩³
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: metalepsis, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b40e66abd0c04b21.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
Uniwersytet Warszawski, D. Pawelec, Problem metalepsy. Od tropu do konceptu, Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo 13 (16), 2023, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d028676f5dcca7d6.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, antonomazja, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/41f6d39e2d6b86fc.md ↩
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: antonomasia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/9668b798f8da7d4b.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: periphrasis, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a24b9b0a451c1038.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Wydawnictwo Naukowe PWN, Peryfrazy (Poradnia Językowa PWN, 18.01.2018), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/3e60c5c911a283a3.md ↩ ↩² ↩³
Wydawnictwo Naukowe PWN, peryfraza, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią i korpusem), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0ebf5b0bb1bd7719.md ↩ ↩² ↩³
Instytut Języka Polskiego PAN, gród, Wielki słownik języka polskiego PAN, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/4d0cf914e2ac07ad.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, Sporne zapisy w dyktandzie (Poradnia Językowa PWN, 5.06.2019), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d06ab792e2537c06.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, Kraj Kangurów, ale kraj tulipanów, czyli o peryfrazach po raz kolejny (Poradnia Językowa PWN, 6.04.2016), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c39c259e39adcd04.md ↩
Encyclopaedia Britannica, kenning (kopia w Internet Archive), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/ff4aecd1587a4e83.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Merriam-Webster, kenning (kopia w Internet Archive), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/68e60632c9821907.md ↩
Kenyon College, Kenning (Anglo-Saxon Riddles), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/6f228552ffa0936b.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, hiperbola, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e42b63c05e71784b.md ↩ ↩²
Oregon State University, E. Passarello, What is Hyperbole? (Oregon State Guide to Literary Terms, 2019), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/193624ee0aa97346.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: adynaton, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/6a23cbe73e141eec.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
Instytut Języka Polskiego PAN, kaktus na dłoni wyrośnie komuś, Wielki słownik języka polskiego PAN, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/518df8cce74dcc75.md ↩
Wikipedia (en), Adynaton (Wikipedia, the free encyclopedia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c0c115df1a80fb39.md ↩
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: litotes, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/220bf238c49283a0.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Tufts University (Perseus Digital Library), H. G. Liddell, R. Scott, A Greek-English Lexicon: λιτότης, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0c453b9f9490f54e.md ↩
Encyclopaedia Britannica, litotes (kopia w Internet Archive), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c4bc34943248f447.md ↩ ↩²
Półrocznik Językoznawczy Tertium (autorka z Uniwersytetu Warszawskiego), M. Izert, Trochę niezbyt udany debiut czyli słów kilka o eufemizmach w języku prasy i polityki…, Półrocznik Językoznawczy Tertium 2 (2), 2017, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b5695a53705481a8.md ↩ ↩² ↩³
Oregon State University, E. Sheehan, What is Understatement? (Oregon State Guide to Literary Terms, 2019), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b12a28b23e89c618.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, eufemizm, Słownik języka polskiego PWN, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/633e41b73da49334.md ↩
Merriam-Webster, dysphemism (kopia w Internet Archive), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/8db2be7723f212e8.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, eufemizm, etymologia (Słownik PWN), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7de4fdc97f14e4f3.md ↩
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: euphemismus, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e6a2cad088b8e202.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, ironia, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/52a63c788946f507.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, antyfraza, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e7e30a3829ee5fba.md ↩ ↩²
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: antiphrasis, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a8597e4f3d7d3c01.md ↩ ↩² ↩³
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: irony, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/eb4176d7f733c84a.md ↩ ↩²
Fundacja Wolne Lektury, E. A. Poe, Beczka Amontillada, tłum. B. Leśmian, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/1fbcc7b6ca1684d4.md ↩
Oregon State University, R. Malewitz, What is Irony? (Oregon State Guide to Literary Terms, 2019), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/cd8811bc8623390b.md ↩ ↩² ↩³
Wydawnictwo Naukowe PWN, oksymoron, etymologia i definicja (Słownik PWN), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a690d53d1b4a2a99.md ↩ ↩²
Merriam-Webster, oxymoron (kopia w Internet Archive), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/ae6bbcf463d059c6.md ↩
Oregon State University, R. Malewitz, What is an Oxymoron? (Oregon State Guide to Literary Terms, 2020), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/4511b0ddb0f9f463.md ↩ ↩² ↩³
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: oxymoron, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/6fd2125af5a029f4.md ↩ ↩²
Ministerstwo Edukacji Narodowej (zpe.gov.pl), Franciszek Karpiński, poeta serca i jego nabożne pieśni: ćwiczenia (Zintegrowana Platforma Edukacyjna), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0c30ca96b1afb0fb.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, oksymoron czy antyteza? (Poradnia Językowa PWN, 2.01.2003), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/db8d4e40f39dd169.md ↩ ↩² ↩³
Encyclopaedia Britannica, oxymoron (kopia w Internet Archive), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c5908ba502b50c33.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, Cichy hałas (Poradnia Językowa PWN, 31.01.2017), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/01fe7fde6dd41f43.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, katachreza, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c39b94f0f5998446.md ↩ ↩² ↩³
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: catachresis, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b2caebf16f46cd30.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
LNB Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras (Litwa), katachrezė, Visuotinė lietuvių enciklopedija, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a673d3248ab1357d.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, odkuć się (Poradnia Językowa PWN, 16.07.2022), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c06f0997ffe1b626.md ↩
Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie, M. Dzienisiewicz, Metafora synestezyjna w rosyjskich tekstach krytyki muzycznej, Acta Polono-Ruthenica XXIII/3, 2018, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/982310db524cce1c.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Wydawnictwo Naukowe PWN, synestezja, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/583e8196a7ae8f63.md ↩ ↩²
Uniwersytet Łódzki, M. Iwanowicz, Barwne epitety w liryce młodopolskiej na wybranych przykładach, Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica 11, 2008, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/380b52634ffd2b16.md ↩
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: hypallage, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/edb086daa3c33c0b.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Wydawnictwo Naukowe PWN, personifikacja, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/34655cf1b9967b7b.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, prozopopeja, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7cce4a2258e7abe9.md ↩ ↩²
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: prosopopoeia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/4e7eb29a042e1ae4.md ↩ ↩²
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: personification, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/f247b5b53a25a916.md ↩
Oregon State University, M. Ward, What is Personification? (Oregon State Guide to Literary Terms, 2019), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/53442c50bc999dd7.md ↩ ↩²
Oregon State University, T. Bude, What is an Allegory? (Oregon State Guide to Literary Terms, 2020), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b994f0ce3a05baa0.md ↩ ↩² ↩³
Wydawnictwo Naukowe PWN, alegoria, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b7701ac072b8e3aa.md ↩ ↩²
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: allegory, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/6fe9bf68136db456.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
Wydawnictwo Naukowe PWN, M. Bańko, piękna polszczyzna (Poradnia Językowa PWN, 18.01.2014), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c646e7bc00d7adf9.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, anafora, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d18421a24070003f.md ↩ ↩² ↩³
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: anaphora, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b8e1ebcc1817eb46.md ↩ ↩² ↩³
Ministerstwo Edukacji Narodowej (zpe.gov.pl), Obrazowość języka Sonetów krymskich: ilustracja interaktywna (Zintegrowana Platforma Edukacyjna), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/08d2b599bce4085a.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Fundacja Wolne Lektury, A. Mickiewicz, Sonety krymskie: Droga nad przepaścią w Czufut-Kale, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/eb9d66cc11f9625d.md ↩
Oregon State University, R. Malewitz, What is Anaphora? (Oregon State Guide to English Literary Terms, 2020), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/30d18a0c2690555a.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, J. Bralczyk, powtarzanie wyrazów (Poradnia Językowa PWN, 5.04.2002), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0f896b2f6cbf2fe1.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, epifora, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią i korpusem), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0aa6b180dbb53624.md ↩ ↩² ↩³
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: symploce, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/20e830d2f13b7aa3.md ↩ ↩² ↩³
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: epistrophe, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/3a7b36739bc2d86b.md ↩
Oregon State University, R. Malewitz, What is Epistrophe? (Oregon State Guide to Literary Terms, 2020), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d9c964f2c5f83c4e.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, anadiploza, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/fab3abcf39551324.md ↩ ↩²
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: anadiplosis, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b5e825a0d6042010.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: climax, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/9d87dea487738490.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Wydawnictwo Naukowe PWN, epanalepsa, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/74fae8fd1fb6b9c2.md ↩
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: epanalepsis, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e11a4303d628670f.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, chiazm, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/174770ab3c9fb61a.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, antymetabola, Słownik języka polskiego PWN, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/f1591c0a43e4af89.md ↩
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: antimetabole, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/2a38ebaba8b8f5e3.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: chiasmus, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c95d097c062d9a6b.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, polisyndeton, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a039cc2721d9bcfd.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, asyndeton, Słownik języka polskiego PWN, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b7d591faabdeff6e.md ↩
Merriam-Webster, asyndeton (kopia w Internet Archive), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a83c87e390b8a074.md ↩
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: asyndeton, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/71add6c7a3d370b7.md ↩ ↩² ↩³
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: polysyndeton, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/9c9c86ea48e92edd.md ↩ ↩² ↩³
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: hendiadys, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/39c4e19221443292.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Wydawnictwo Naukowe PWN, paralelizm, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/03aa9c6e1eafab90.md ↩ ↩² ↩³
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: parallelism, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/04e05b350f9fda0d.md ↩
Brigham Young University, Religious Studies Center, D. W. Parry, Synonymous Parallelism, w: Preserved in Translation (Religious Studies Center), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/bc086bf85d211089.md ↩ ↩²
Uniwersytet Opolski, R. Meynet, Retoryka biblijna-semicka, Scriptura Sacra 23, 2019, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a1ee38a714844c23.md ↩ ↩² ↩³
Wydawnictwo Naukowe PWN, gradacja, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7872f4e6fd2b3d3f.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, klimaks, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b41c1dd1670a18fa.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, antygradacja, Słownik języka polskiego PWN, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/bb1c1f7a97d5939b.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, M. Bańko, a nawet, nie a wręcz (Poradnia Językowa PWN, 11.02.2011), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/090f883da8de057d.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, antyklimaks, Słownik języka polskiego PWN, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/86b59969094ca906.md ↩
Merriam-Webster, anticlimax (kopia w Internet Archive), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d4e255d092f2f8d7.md ↩
Merriam-Webster, bathos (kopia w Internet Archive), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/de54686a1b5679c9.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, inwersja, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/9dbecab39454fbf6.md ↩ ↩²
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: anastrophe, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/5023d549adf06e14.md ↩ ↩² ↩³
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: hyperbaton, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/3ecc45f43a6a723a.md ↩ ↩²
Merriam-Webster, hendiadys (kopia w Internet Archive), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/927810a68a689d5a.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Uniwersytet Warszawski (Poradnik Językowy, archiwum cyfrowe), Z. Brocki, Uwaga o pewnym hendiadysie u Paska, Poradnik Językowy 7/1967, s. 335-337 (opis w archiwum cyfrowym), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b5b883a53ac1673a.md ↩
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: zeugma, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/2a14365b8efb42ea.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Tufts University (Perseus Digital Library), H. G. Liddell, R. Scott, A Greek-English Lexicon: ζεῦγμα, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b694540058c67ccf.md ↩
Fundacja Wolne Lektury, J. Kochanowski, Pieśń XXIV (Księgi wtóre), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/33497f6c8b160d3d.md ↩
Uniwersytet Śląski w Katowicach, J. Paszek, „Nadzy w zbroi, w czasie”. Zeugma i syllepsa w poezji Barańczaka, w: Literatura polska w świecie, t. VI, Katowice 2016, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/39fac481924f4073.md ↩ ↩²
Oregon State University, R. Malewitz, What is a Zeugma? (Oregon State Guide to Literary Terms, 2020), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/30aac4df02962f48.md ↩ ↩²
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: syllepsis, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/3518c273d1c8b67d.md ↩ ↩² ↩³
Uniwersytet Opolski (czasopismo Stylistyka), T. Skubalanka, Aluzja, Stylistyka XV, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/f50e9a9870162ef9.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Merriam-Webster, apophasis (kopia w Internet Archive), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/6d0530e45140f049.md ↩ ↩² ↩³
Dickinson College, Philippics 2.47 essay (Dickinson College Commentaries), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/baecc5280f1d1f0d.md ↩ ↩² ↩³
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: paralipsis, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/751d222bb2c2d9b0.md ↩ ↩²
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: apophasis, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/41f87834db3581cc.md ↩
Project Gutenberg, H. Melville, Moby-Dick; or, The Whale, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/05cc7d1d58a79715.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, aposjopeza, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/bf616ee6b2f1d0df.md ↩ ↩² ↩³
Merriam-Webster, aposiopesis (kopia w Internet Archive), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a0a0713091679c0c.md ↩
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: aposiopesis, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/179fc2a016ff0d4b.md ↩ ↩² ↩³
Uniwersytet Łódzki (Repozytorium UŁ), J. Płuciennik, Antonomazja, aposiopoesis i apokaliptyka. Materiały do słownika figur dyskursu epoki postprawdy, 2023, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/4cdca23009a75c18.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, elipsa, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7578eac0e45b2dc5.md ↩ ↩² ↩³
Wydawnictwo Naukowe PWN, pytanie retoryczne, Słownik języka polskiego PWN, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/6b3d13c5dfe2c796.md ↩
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: erotema, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b23d427a1c74518d.md ↩ ↩² ↩³
Fundacja Wolne Lektury, A. Mickiewicz, Sonety krymskie: Bakczysaraj, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/4376e3bebd31110f.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, Pytajnik, Zasady pisowni i interpunkcji (Słownik PWN), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/95612c3ddbb76289.md ↩ ↩² ↩³
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: aporia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/5404a32e416e4bed.md ↩ ↩² ↩³
Cambridge University Press (Harvard Theological Review), P. A. Holloway, Deliberating Life and Death: Paul’s Tragic Dubitatio in Philippians 1:22–26, Harvard Theological Review 111 (2), 2018, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/f9e59ccec0a4afef.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Wydawnictwo Naukowe PWN, aporia, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/9203affeb05ef17a.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, A. Wolański, Apostrofa (Poradnia Językowa PWN, 16.02.2023), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/88e3581d950002bf.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, apostrofa, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią i korpusem), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d11cd2823b505214.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: apostrophe, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/08dc869d6423adb7.md ↩ ↩² ↩³
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: ellipsis, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/eb3f374e7fcff979.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, M. Bańko, elipsa orzeczenia (Poradnia Językowa PWN, 19.05.2003), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d753f76a6441387a.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, A. Wolański, Elipsa kontekstowa (Poradnia Językowa PWN, 2.11.2023), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b2221a1d3214a578.md ↩ ↩²
Ministerstwo Edukacji Narodowej (zpe.gov.pl), Blok, ja w nim Mirona Białoszewskiego jako przykład sposobu kreowania codzienności: schemat (Zintegrowana Platforma Edukacyjna), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/6bb934fe4d765953.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Wydawnictwo Naukowe PWN, M. Bańko, przykłady elipsy (Poradnia Językowa PWN, 28.04.2014), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b531bb0945b056d6.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, M. Bańko, myślnik jako znak elipsy (Poradnia Językowa PWN, 11.03.2012), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d20c03b68b7270d9.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, paronomazja, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e8a4c1af8b5ede36.md ↩ ↩²
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: paronomasia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/4c7a4554c7c82559.md ↩ ↩² ↩³
Wydawnictwo Naukowe PWN, M. Bańko, przezabawna zabawa (Poradnia Językowa PWN, 25.12.2006), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/620d18e3bf1e3dca.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, antyteza, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/2f2276945975fc1e.md ↩ ↩²
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: antithesis, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/1cccf40f443ea6e2.md ↩ ↩² ↩³
Ministerstwo Edukacji Narodowej (zpe.gov.pl), Poeta dworu i salonu, czyli Jan Andrzej Morsztyn (Zintegrowana Platforma Edukacyjna), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/ef4d2d1ef957802b.md ↩ ↩² ↩³
Ministerstwo Edukacji Narodowej (zpe.gov.pl), Analiza i interpretacja tekstu literackiego „Do trupa”: Marinizm i konceptyzm w poezji Jana Andrzeja Morsztyna (Zintegrowana Platforma Edukacyjna), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/9bb437d0622ddd75.md ↩
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: prolepsis, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0c231142888a3a48.md ↩ ↩² ↩³
Merriam-Webster, prolepsis (kopia w Internet Archive), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/66ec94b178b944b5.md ↩ ↩² ↩³
Wydawnictwo Naukowe PWN, prolepsis, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/354aeac61b5355f4.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, antycypacja, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/401b14ccb5f519b1.md ↩
University of Warwick, M. Currie, About Time, rozdz. 3: Prolepsis (materiały kursu Literature, Theory and Time), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/481cf56d671cb5ed.md ↩ ↩² ↩³
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, P. Gogler, Kłopoty z ekfrazą, Przestrzenie Teorii 3/4, 2004, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/eb1910b0878ee85f.md ↩ ↩² ↩³
Oregon State University, R. Olson, What is Ekphrasis? (Oregon State Guide to English Literary Terms, 2020), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/5c9e4c2a4b588daf.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Merriam-Webster, ekphrasis (kopia w Internet Archive), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/dad576c4d86d4cdf.md ↩ ↩²
Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, M. Okła, Obraz – wiersz – przekład: Wisławy Szymborskiej „historie (nie)namalowane” w tłumaczeniu na język angielski i hiszpański (streszczenie rozprawy doktorskiej), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d19ce24a5dc60cf5.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, hipotypoza, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b1a4dd7afc13237f.md ↩
Merriam-Webster, retronym, Merriam-Webster.com Dictionary (kopia w Internet Archive), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/8249a829e221570b.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Merriam-Webster, backronym, Merriam-Webster.com Dictionary (kopia w Internet Archive), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0603605f2f81d127.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
Vocabulary.com, M. Pope, It’s a Number! It’s a Word! It’s Both! (Word Count), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/85764170cd39f7ab.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
World Wide Web Consortium (W3C), Localization vs. Internationalization (W3C Internationalization), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/587638fbc2a4bf25.md ↩
Uniwersytet w Białymstoku (repozytorium), E. Bogdanowicz, Nazwy własne jako podstawa kontaminacji (na materiale prasowym), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/48ecf82a9ea993a0.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Merriam-Webster, portmanteau, Merriam-Webster.com Dictionary (kopia w Internet Archive), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/78e0dd4e7dc0290a.md ↩ ↩² ↩³
Wydawnictwo Naukowe PWN, kontaminacja, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/279bb09d299a642b.md ↩ ↩²
Project Gutenberg, L. Carroll, Through the Looking-Glass, and What Alice Found There, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e04ce3a8e50d1890.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, hipokorystyk, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/620e4c7457dcd38b.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, J. Grzenia, deminutywy i hipokorystyki (Poradnia Językowa PWN, 27.09.2005), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/65a5e218a5255206.md ↩ ↩² ↩³
Merriam-Webster, hypocorism, Merriam-Webster.com Dictionary (kopia w Internet Archive), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/64998cde75127c18.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, kalka, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b892f70b6db281c4.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, A. Wolański, Kalka, replika, półkalka, kalka częściowa, hybryda itp. (Poradnia Językowa PWN, 21.02.2024), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/46de6631e2e8c696.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Wydawnictwo Naukowe PWN, eponim, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a5bfda0a6eb4a6c9.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, A. Wolański, Eponimy (Poradnia Językowa PWN, 12.01.2024), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0d3c96fbe6f3b393.md ↩ ↩² ↩³
Merriam-Webster, Words That are Their Own Opposites (Merriam-Webster Wordplay, kopia w Internet Archive), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/541adc6f901343e3.md ↩ ↩²
Butler University (Digital Commons), R. Lederer, Curious Contronyms, Word Ways 11 (1), 1978 (strona artykułu ze streszczeniem), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/8f3deacbd5595544.md ↩
Merriam-Webster, contronym, Merriam-Webster.com Dictionary (kopia w Internet Archive), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7631679bb595e396.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, M. Bańko i czytelnicy, homonimiczna zagadka (Poradnia Językowa PWN, 5.02.2013, komentarze czytelników), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/5fb2e25137174107.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, pożyczyć I, Słownik języka polskiego PWN, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/43383cb0c7b08e3a.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, paronim, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/f05255634e58a7f4.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, M. Bańko, słowa mylone i mylnie rozumiane (Poradnia Językowa PWN, 4.04.2009), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/ada538cf7f6a5296.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, homonim (homonimia), Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/1c7b361b06fb634a.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, K. Kłosińska, Homonim a wyraz wieloznaczny (Poradnia Językowa PWN, 5.11.2020), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/f6f1a7470f2340bc.md ↩ ↩²
Ministerstwo Edukacji Narodowej (zpe.gov.pl), Sekrety słów: antonimy, homonimy, synonimy (Zintegrowana Platforma Edukacyjna), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/1adcbd9a730cb5b1.md ↩ ↩² ↩³
Wydawnictwo Naukowe PWN, A. Wolański, Homonimy (Poradnia Językowa PWN, 25.04.2024), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d869b02f4ef1b0af.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, homofon (homofonia), Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b94372e245170607.md ↩
Merriam-Webster, homograph, Merriam-Webster.com Dictionary (kopia w Internet Archive), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/21632f94d680e3d0.md ↩ ↩² ↩³
Język Polski (Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego), P. Żmigrodzki, recenzja: M. Steffen-Batogowa, T. Batóg, Słownik homofonów polskich, Język Polski XCI (2–3), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/5544f699520807a2.md ↩
Główny Urząd Geodezji i Kartografii (gov.pl), Nazwy geograficzne (Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/023da8a56850c48a.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, M. Bańko, egzonimy (Poradnia Językowa PWN, 7.01.2008), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/5128f62b37c2bc19.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, A. Wolański, Santoryn i Thira (Poradnia Językowa PWN, 3.12.2020), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d50ad414f1b27f75.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, L. Wiśniakowska, hapaks legomenon (Poradnia Językowa PWN, 19.07.2006), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a19180e6e6c667fc.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Merriam-Webster, hapax legomenon, Merriam-Webster.com Dictionary (kopia w Internet Archive), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/67cf5a4e6cbebe3d.md ↩
Harper’s Magazine, S. Wright, The death of Lady Mondegreen, Harper’s Magazine, listopad 1954 (strona w archiwum, tekst za paywallem), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/093d8f013c8e6c55.md ↩
Association for Psychological Science, Excuse Me While I Kiss This Guy (fragment artykułu M. Konnikovej z The New Yorkera), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b50aa051c3d5addc.md ↩
Project Gutenberg, T. Percy, Reliques of Ancient English Poetry, t. 2, red. H. B. Wheatley (1885): The Bonny Earl of Murray, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/3ddbb3e71a9fc352.md ↩
Język Polski (Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego), Z. Saloni, Transkrypcja fonologiczna tekstu polskiego w praktyce uniwersyteckiej, Język Polski XCV (4), 2015, s. 325–332, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d5c780054aedb32f.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, malapropizm, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e27f6d119011b065.md ↩
Merriam-Webster, malapropism, Merriam-Webster.com Dictionary (kopia w Internet Archive), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/678588561a774b49.md ↩ ↩²
Columbia Journalism Review, M. Perlman, Sounds like… (Language Corner), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/9c3c8c6eeb179e02.md ↩ ↩² ↩³
Merriam-Webster, eggcorn, Merriam-Webster.com Dictionary (kopia w Internet Archive), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e5ca1bae72b4e05c.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Wydawnictwo Naukowe PWN, K. Kłosińska, Ironia losu, jak na ironię (Poradnia Językowa PWN, 8.11.2015), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/108f70ebbe6d2026.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Wydawnictwo Naukowe PWN, M. Krajewska, Głowę w piasek czy do mysiej dziury? (Poradnia Językowa PWN, 26.09.2003), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/bd01f6bbaf2b1e15.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, pleonazm, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/db83091afaa0ad62.md ↩ ↩²
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: pleonasm, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d14ab90557b2460d.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, tautologia, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0584743aba2bc701.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, A. Hącia, Tautologie (Poradnia Językowa PWN, 18.04.2016), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/18c36efc38a664fa.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, M. Bańko, pleonazmy i tautologie (Poradnia Językowa PWN, 27.02.2003), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/f05ffcae76d9f0ea.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, M. Bańko, pleonazm i tautologia (Poradnia Językowa PWN, 24.12.2003), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/3d2db4611cc6aeb8.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, hiperpoprawny, hiperpoprawność, Słownik języka polskiego PWN, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7be96aeefba3fac5.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, M. Kresa, generał i gienerał (Poradnia Językowa PWN, 4.05.2014), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7c084245379da7f3.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, P. Sobotka, Odyseusz, ale Zeus (Poradnia Językowa PWN, 19.11.2014), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a5d6027b2d41e2a5.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, K. Kłosińska, Hyperforeignism po polsku (Poradnia Językowa PWN, 20.04.2017), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b5f0abea147db3c6.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, K. Kłosińska, ę-ą (Poradnia Językowa PWN, 6.03.2021), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a9efac43ffa5c996.md ↩
Encyclopaedia Britannica, Sator square (kopia w Internet Archive), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e71941c62a181c09.md ↩ ↩² ↩³
Wydawnictwo Naukowe PWN, palindrom, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/bddd0487e93a159a.md ↩ ↩²
Merriam-Webster, palindrome, Merriam-Webster.com Dictionary (kopia w Internet Archive), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a29188cf5bc347e4.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, A. Wolański, wspak i niepowaga (Poradnia Językowa PWN, 22.12.2023), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/deaa1a9b8d12f291.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, anagram, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/1ed5a01807115370.md ↩ ↩²
Encyclopaedia Britannica, Anagram (kopia w Internet Archive), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/28ce121bad816559.md ↩ ↩² ↩³
Wydawnictwo Naukowe PWN, lipogram, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/91a65f6ebc752cf8.md ↩ ↩²
Encyclopaedia Britannica, Lipogram (kopia w Internet Archive), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/6676c231dd11a59d.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, J. Grzenia, pangramowy (Poradnia Językowa PWN, 11.05.2010), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/32c0400f197c185c.md ↩ ↩² ↩³
Wydawnictwo Naukowe PWN, tautogram, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7a4be8cf2d12ea2c.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, pangram, Słownik języka polskiego PWN, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7a3157821dd7859b.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, najwięcej polskich liter (Poradnia Językowa PWN, 18.03.2013, komentarze czytelników), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/4aa2fc6b4ed8639f.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, akrostych, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/ac835f43318dfa45.md ↩
Encyclopaedia Britannica, Acrostic (kopia w Internet Archive), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/ba878f8fe6304b2f.md ↩
Encyclopaedia Britannica, Palindrome (kopia w Internet Archive), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/9e5aa2f7532e4aec.md ↩
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: acrostic, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0c6eb693289264f5.md ↩
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: tmesis, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/045792eaaf656bfe.md ↩ ↩² ↩³
Merriam-Webster, tmesis, Merriam-Webster.com Dictionary (kopia w Internet Archive), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/06e909da4a34860c.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, M. Bańko, kalambury (Poradnia Językowa PWN, 29.11.2012), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/99214974cdd3a69f.md ↩ ↩²
Encyclopaedia Britannica, Pun (kopia w Internet Archive), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/ae0e710eea6a2e22.md ↩ ↩² ↩³
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: antanaclasis, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/8ff1f7f8c269997b.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, erystyka, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/6c80caeb3aae347b.md ↩
Ministerstwo Edukacji Narodowej (zpe.gov.pl), Kurs logiki: lekcja 34. Chwyty erystyczne. Cz. 2: argumentum ad ignorantiam i argumentum ad personam (Zintegrowana Platforma Edukacyjna, PDF), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/36562c58e0473039.md ↩ ↩² ↩³
Uniwersytet Wiedeński (strona H. Reicherta), A. Schopenhauer, Eristische Dialektik (Die Kunst, Recht zu behalten), tekst z Projektu Gutenberg w opracowaniu H. Reicherta, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/2234be5e565ff07f.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸
Internet Encyclopedia of Philosophy, B. Dowden, Fallacies, Internet Encyclopedia of Philosophy, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d7938d0306fa5548.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵
Wydawnictwo Naukowe PWN, argumentum ad hominem, Wielki słownik ortograficzny PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/892deb2060f0d2de.md ↩
Stanford University, H. Hansen, Fallacies, Stanford Encyclopedia of Philosophy (2015, rewizja 2024), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/9398cb1085a44a4f.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Project Gutenberg, A. Schopenhauer, The Art of Controversy, tłum. T. Bailey Saunders, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/067029386c568832.md ↩ ↩²
Ministerstwo Edukacji Narodowej (zpe.gov.pl), Kurs logiki: lekcja 36. Chwyty erystyczne. Cz. 4: chochoł i równia pochyła (Zintegrowana Platforma Edukacyjna), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0e0f792e27ff0850.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
Ministerstwo Edukacji Narodowej (zpe.gov.pl), Kurs logiki: lekcja 35. Chwyty erystyczne. Cz. 3: argumentum ad populum i fałszywa alternatywa (Zintegrowana Platforma Edukacyjna, PDF), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d64dd6fa7b85e59a.md ↩ ↩² ↩³
Wydawnictwo Naukowe PWN, petitio principii, Słownik języka polskiego PWN (z etymologią), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/76768734b505cf68.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, błędne koło, Słownik języka polskiego PWN, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/9c8078c84bbbe298.md ↩ ↩²

Polimata

Przeglądaj

Pojęcia o języku: tropy, figury, pomyłki i gry słowne

Spis treści

Tropy

Metonimia (gr. metōnymía, łac. denominatio, ang. metonymy)

Synekdocha (gr. synekdochḗ, łac. intellectio, ang. synecdoche)

Metalepsa (gr. metálēpsis, łac. transumptio, ang. metalepsis)

Antonomazja (gr. antonomasía, łac. pronominatio, ang. antonomasia)

Peryfraza (gr. períphrasis, łac. circumitio, ang. periphrasis)

Kenning (staronord. kenning, ang. kenning)

Hiperbola (gr. hyperbolḗ, łac. superlatio, ang. hyperbole)

Adynaton (gr. adynaton, łac. impossibilia, ang. adynaton)

Litota (gr. litótēs, łac. deminutio, ang. litotes)

Eufemizm i dysfemizm (gr. euphēmismós, ang. euphemism, dysphemism)

Ironia i antyfraza (gr. eirōneía, antíphrasis, ang. irony, antiphrasis)

Oksymoron (gr. oxýmōron, łac. acutifatuum, ang. oxymoron)

Katachreza (gr. katáchrēsis, łac. abusio, ang. catachresis)

Synestezja (gr. syn-aísthesis, niem. Synästhesie, ang. synesthesia)

Hipalaga (gr. hypallage, łac. submutatio, ang. hypallage, transferred epithet)

Personifikacja i prozopopeja (gr. prosōpopoiía, łac. conformatio, ang. personification, prosopopoeia)

Alegoria (gr. allēgoría, łac. permutatio, ang. allegory)

Figury powtórzenia i układu

Anafora (gr. anaphorá, łac. repetitio, ang. anaphora)

Epifora i symploka (gr. epiphorá, symplokḗ, łac. conversio, complexio, ang. epistrophe, symploce)

Anadiploza (gr. anadíplōsis, łac. reduplicatio, ang. anadiplosis)

Chiazm i antymetabola (gr. chiasmós, antimetabolḗ, łac. commutatio, ang. chiasmus, antimetabole)

Polisyndeton i asyndeton (gr. polysýndeton, asýndeton, ang. polysyndeton, asyndeton)

Paralelizm (fr. parallélisme, łac. parallelismus membrorum, ang. parallelism)

Gradacja: klimaks i antyklimaks (łac. gradatio, gr. klímax, ang. climax, anticlimax)

Inwersja (łac. inversio, gr. hyperbaton, ang. inversion, anastrophe)

Hendiadys (gr. hen dia dyoin, ang. hendiadys)

Figury myśli i zwrotu

Zeugma (gr. zeûgma, łac. adnexio, ang. zeugma)

Praeteritio, czyli pozorne przemilczenie (łac. praeteritio, gr. paralipsis, ang. apophasis)

Aposjopeza (gr. aposiṓpēsis, łac. reticentia, ang. aposiopesis)

Pytanie retoryczne (gr. erṓtēma, łac. interrogatio, ang. rhetorical question)

Dubitatio, czyli wahanie mówcy (łac. dubitatio, gr. aporía, ang. aporia)

Apostrofa (gr. apostrophḗ, łac. aversio, ang. apostrophe)

Elipsa (gr. élleipsis, łac. defectus, ang. ellipsis)

Paronomazja (gr. paronomasía, łac. adnominatio, ang. paronomasia)

Antyteza (gr. antíthesis, łac. contentio, ang. antithesis)

Prolepsis, czyli antycypacja (gr. prólēpsis, ang. prolepsis)

Ekfraza (gr. ékphrasis, ang. ekphrasis)

Jak powstają słowa

Retronim (ang. retronym)

Bakronim (ang. backronym)

Numeronim (ang. numeronym)

Kontaminacja słowotwórcza, czyli zbitka (ang. blend, portmanteau)

Hipokorystyk (gr. hypokoristikón, ang. hypocorism)

Kalka językowa (fr. calque, ang. loan translation)

Eponim (gr. epṓnymos, ang. eponym)

Relacje między słowami

Kontronim (ang. contronym, Janus word, autoantonym)

Paronimy (fr. paronyme)

Homonimy (gr. homṓnymos)

Homofony i homografy (ang. homophone, homograph)

Egzonim i endonim (ang. exonym, endonym)

Hapaks (gr. hapaks legomenon, ang. hapax legomenon)

Błędy i pomyłki, które mają nazwy

Mondegreen (ang. mondegreen)

Malapropizm (ang. malapropism)

Eggcorn (ang. eggcorn)

Kontaminacja frazeologiczna

Pleonazm i tautologia (gr. pleonasmós, tauto-lógos)

Hiperpoprawność

Gry językowe

Palindrom (gr. palíndromos, ang. palindrome)

Anagram (gr. anágramma, ang. anagram)

Lipogram (gr. lipogrammatos, ang. lipogram)

Pangram (ang. pangram)

Akrostych (gr. akrostichís, ang. acrostic)

Tmeza (gr. tmēsis, ang. tmesis)

Kalambur (fr. calembour, ang. pun)

Erystyka: nieuczciwe chwyty w sporze

Argument ad hominem (łac. argumentum ad hominem)

Chochoł (ang. straw man)

Fałszywa alternatywa (ang. false dilemma)

Równia pochyła (ang. slippery slope)

Petitio principii, czyli błędne koło (ang. begging the question)