Słowa i ich korzenie

Mówiąc „bojkot”, wymawiamy nazwisko zarządcy majątku z irlandzkiego hrabstwa Mayo¹. Zamawiając kanapkę, sięgamy po greckie słowo na moskitierę²³. Słowa przechowują ludzi, wydarzenia i pomyłki, o których dawno zapomnieliśmy.

W skrócie

Poznasz słowa, za którymi stoją wydarzenia, takie jak zaraza czy bitwa, i słowa wzięte od ludzi: ministra, matematyka, lekarza czy hrabiego hazardzisty. Zobaczysz, jak wyrazy i imiona wędrowały z arabskiego, greckiego i łaciny przez włoski, francuski i angielski do polszczyzny, zmieniając po drodze znaczenie, i jak słowa pozornie obce okazują się krewnymi. Przy okazji rozbierzemy kilka mitów, które przylgnęły do etymologii, od haszyszu asasynów po hrabiego Sandwicha przy stole do gry.

Jak czytać: linia Droga pokazuje trasę słowa, czyli język, formę i znaczenie na każdym etapie, aż do polszczyzny. Pod nią stoi historia: ludzie i zdarzenia, które słowo ukształtowały. Krewni to wyrazy z tego samego korzenia w innych językach. Gdy źródła się spierają, pokazujemy obie wersje.

Słowa z historią

Za tymi słowami stoi konkretne zdarzenie: zdobyta twierdza, zaraza, spór o czynsze albo bitwa.

asasyn

Po francusku i angielsku zabójca to assassin, a korzeniem tego słowa jest arabska obelga, którą w XII wieku rzucano w Syrii na członków jednej szyickiej wspólnoty⁴.

Droga: arabski ḥashīsh „sucha trawa, siano”, też sproszkowane liście konopi⁵ → arabski hashishi, lm. hashishiyya (zapis Daftary’ego), przezwisko nizarytów w sensie „hołota”, „ludzie luźnych obyczajów”⁴ → języki europejskie assassini, assissini, heyssisini, nazwa wspólnoty⁴ → włoski assassino „członek sekty muzułmańskich fanatyków” (XIII w.), potem „zabójca”⁶ → polski asasyn, z włoskiego, „członek skrajnego ugrupowania religijnego muzułmańskich ismailitów”⁷; z włoskiego także francuski assassin „człowiek wynajęty do zabójstwa” (1560)⁶

W 1090 r. ismailicki misjonarz Hasan-i Sabbah zajął podstępem twierdzę Alamut w górach Elburs⁸. Jego zwolennicy uznali za imama Nizara, syna fatymidzkiego kalifa al-Mustansira, i stąd ich nazwa: nizaryci⁸. Wobec przewagi Seldżuków Hasan sięgnął po zabójstwa polityczne⁸, które wykonywali fedāʾī („oddany”, człowiek ofiarujący życie za innych lub za sprawę), młodzi i gotowi do poświęceń⁹. Szczyt potęgi syryjskich nizarytów przypadł na czasy Raszida ad-Dina Sinana, pierwotnego „Starca z Gór” z relacji krzyżowców⁴. Państwo nizarytów przetrwało do 1256 r., gdy Alamut zniszczyli Mongołowie⁸¹⁰.

Krzyżowcy przejęli od innych muzułmanów obelgę hashishi jako nazwę wspólnoty, a gdy w Europie zapomniano, skąd się wzięła, słowo zaczęło znaczyć po prostu „morderca”⁴. Dante w XIX pieśni Piekła porównuje się do zakonnika, który spowiada lo perfido assessin, „fałszywego zabójcę” (w przekładach angielskich the false assassin, the foul assassin)¹¹⁶. Komentator Boskiej komedii Buti (1324–1406) objaśniał: Assassino è colui che uccide altrui per dinari, „asasyn to ten, kto zabija innych dla pieniędzy”⁶. Zagadkę nazwy rozwiązał orientalista Silvestre de Sacy w rozprawie z 1818 r.⁴ Polszczyzna zachowała tylko znaczenie historyczne⁷.

Skała z ruinami twierdzy Alamut w prowincji Kazwin, w rusztowaniach (zdjęcie z 2022 r.) ImanFakhri, CC0, źródło

Krewni: polskie haszysz; słownik PWN podaje obok siebie niemieckie Haschisch, francuskie hachich i angielskie hashish „konopie indyjskie”, a u źródła arabskie ḥašīš „siano”¹²; angielskie assassin „zabójca”¹³.

Ciekawostka

Od czasów Sinana Europejczycy tłumaczyli ślepe posłuszeństwo fedaich działaniem haszyszu⁹. Według historyka Farhada Daftary’ego nie ma na to dowodów, a legendę zrodziło raczej samo przezwisko⁴⁹. Marco Polo dołożył od siebie tajemny „ogród raju”, do którego Starzec miał przenosić uśpionych napojem młodzieńców⁴¹⁴.

kwarantanna

Kwarantanna to po prostu „czterdziestka”, a jej francuski przodek nazywał też Wielki Post.

Droga: łacina quadraginta „czterdzieści”¹⁵ → francuski quarante „czterdzieści”¹⁵ → francuski quarantaine, pochodna od quarante: „liczba czterdzieści” (ok. 1174–1176), „okres czterdziestu dni” (1180–1190), „czterdziestodniowa izolacja podróżnych z miejsc, gdzie panuje choroba zakaźna” (1635)¹⁶ → polski kwarantanna, z francuskiego¹⁷. Osobną drogą poszedł włoski: quaranta „czterdzieści”, quarantena „kwarantanna statku”¹⁵

Kwarantannę po raz pierwszy wprowadził w 1377 r. Dubrownik na wybrzeżu Dalmacji, a w 1423 r. Republika Wenecka otworzyła pierwszy stały szpital dla zadżumionych, na wysepce Santa Maria di Nazareth¹⁸. Statek podejrzany o przewożenie choroby kierowano do stacji kwarantanny, okadzano i zatrzymywano na 40 dni¹⁸. Dlaczego akurat 40, nie wiadomo; historyczka medycyny Eugenia Tognotti wymienia teorię chorób ostrych Hipokratesa, pitagorejską symbolikę liczb i 40 dni Jezusa na pustyni¹⁸.

Ciekawostka

Wenecki szpital nazywano Nazarethum albo Lazarethum, bo słowo lazaretto przypominało biblijne imię Łazarza¹⁸. A francuskie quarantaine już ok. 1200 r. oznaczało także Wielki Post (fr. carême)¹⁶.

bojkot

Pierwszą ofiarą bojkotu był człowiek, który dał mu nazwisko.

Droga: angielskie nazwisko Boycott → angielski to boycott „bojkotować” (1880)¹⁹²⁰ → francuski boycotter (grudzień 1880)²⁰ → polski bojkot²¹

Charles Cunningham Boycott, emerytowany kapitan armii brytyjskiej, od 1873 r. zarządzał w hrabstwie Mayo majątkami hrabiego Erne¹. W 1880 r. irlandzka Liga Ziemska zażądała obniżenia czynszów o 25 procent, a gdy Boycott próbował eksmitować dzierżawców, jej przywódca Charles Stewart Parnell wezwał, by bez przemocy zerwać wszelkie kontakty z każdym, kto odmawia obniżki¹¹⁹. Odeszli robotnicy i służba, plony zaczęły gnić, a do żniw Boycott musiał sprowadzić robotników z Ulsteru pod ochroną żołnierzy¹⁹¹. Nazwisko zamieniło się w słowo w ciągu kilku miesięcy: 29 grudnia 1880 r. francuska prasa pisała, że Sir Richard Wallace n’a pas encore été boycotté, „Sir Richard Wallace nie został jeszcze zbojkotowany”²⁰.

Charles Boycott w karykaturze Leslie Warda, sygnowanej „Spy”, z Vanity Fair z 29 stycznia 1881 r., z podpisem „Boycott” Leslie Ward, CC0, źródło

Uwaga

Źródła różnie przedstawiają Boycotta: dla PWN to „bezwzględny, angielski administrator majątku”, dla TLFi „bogaty irlandzki właściciel”, dla Britanniki i Merriam-Webstera agent zarządzający cudzymi dobrami²¹²⁰¹¹⁹.

lincz

Słowo lincz nosi nazwisko człowieka, którego tożsamości do dziś nie ustalono.

Droga: angielski Lynch’s law „prawo Lyncha”, potem lynch law²² → angielsko-amerykański to lynch (1835)²³²² → polski lincz, też pisane lynch, z angielsko-amerykańskiego²⁴; stamtąd także francuski lyncher (1861)²²

Lincz to samosąd, w którym tłum zabija osobę posądzoną o przestępstwo²⁴. Słownik PWN zaznacza, że kim był Lynch, jest sporne do dziś²⁴. Britannica zastrzega, że pochodzenie terminu jest niepewne, a za powszechnie przyjęte wyjaśnienie podaje Charlesa Lyncha (1736–1796), plantatora i sędziego pokoju z Wirginii, który w czasie rewolucji amerykańskiej stał na czele nieformalnego sądu karzącego lojalistów²⁵. TLFi wskazuje kogoś innego: kapitana Williama Lyncha (1742–1820) z Wirginii, później z Karoliny Południowej²². Na amerykańskim Południu lincz stał się narzędziem kontroli nad czarnoskórymi; ustawę antylinczową imienia Emmetta Tilla podpisano dopiero w 2022 r.²⁵

chuligan

Chuligan ma co najmniej trzy historie pochodzenia, a w każdej występuje nazwisko Hooligan.

Droga: angielskie nazwisko Hooligan, czyli irlandzkie Houlihan²⁶ → angielski hooligan „młody awanturnik” (pierwsze znane użycie 1894)²⁷ → rosyjski, na początku XX w.²⁸ → polski chuligan²⁸

Merriam-Webster ostrożnie („perhaps”) wywodzi słowo od Patricka Hooligana, irlandzkiego zbira z londyńskiego Southwark²⁷. Clarence Rook pisał w The Hooligan Nights (1899), że w zaułku Irish Court Patrick Hooligan lived a portion of his ill-spent life, and gave laws and a name to his followers, „Patrick Hooligan spędził część swego źle przeżytego życia i dał swoim ludziom prawa i imię”²⁹³⁰. Encyclopaedia Britannica z 1911 r. stawiała na co innego: komiczną piosenkę z music-hallu z przełomu lat 80. i 90. XIX w. o awanturniczej rodzinie Hooliganów, czyli irlandzkich Houlihanów²⁶. Prawnik Rajnhardt Kokot podaje trzecią wersję: słowo rozsławiły media relacjonujące procesy rodziny Hooligan albo Hoolihan²⁸. Do polszczyzny trafiło w zmienionej pisowni przez rosyjski²⁸.

Ciekawostka

Merriam-Webster notuje słowo od 1894 r., a działalność Patricka Hooligana datuje na 1896 r.; w innym miejscu tej samej strony pisze, że żył w Londynie ok. 1898 r.²⁷

sabotaż

Sabotaż wziął się od drewniaka, a pokrewny czasownik znaczył kiedyś robotę odwaloną byle jak.

Droga: francuski sabot „drewniak”³¹ → francuski saboter „hałasować drewniakami” (1690), „partaczyć” (1808), „doprowadzać do niepowodzenia przedsięwzięcie” (1897), „celowo niszczyć urządzenia” (1907)³² → francuski sabotage „wyrób drewniaków” (1846), „sabotowanie pracy” (1897)³³ → polski sabotaż³⁴

Znaczenie, które znamy, pojawia się w 1897 r. u E. Pougeta w Le Père Peinard³²³³. Angielski przejął rzeczownik w 1906 r., jako niszczenie mienia pracodawcy przez niezadowolonych robotników³⁵. Polszczyzna dodała własny rozdział: „mały sabotaż” to akcje konspiracji z czasów okupacji hitlerowskiej, m.in. pisanie antyhitlerowskich haseł na murach³⁴.

Uwaga

Merriam-Webster przytacza opowieść („is said to be”), że słowo wzięło się od kolejowych sabots, metalowych „butów” mocujących szyny, które robotnicy niszczyli podczas strajku na francuskiej kolei na początku XX wieku³¹. TLFi notuje jednak sabotowanie pracy już w 1897 r., a „kolejowe” sabotage oznaczało w 1870 r. mocowanie podkładek szynowych do podkładów, nie ich niszczenie³³³².

maraton

Biegacz spod Maratonu, który ogłosił zwycięstwo i skonał, zlał się w późniejszej opowieści z zupełnie innym gońcem.

Droga: grecki Marathṓn, miejscowość w Attyce³⁶³⁷ → nazwa biegu na igrzyskach olimpijskich w Atenach w 1896 r., w tym samym roku poświadczona po francusku jako marathon³⁷³⁸ → polski maraton, od nazwy miejscowości, dziś także „czynność wykonywana bez przerwy przez dłuższy czas”³⁶

W 490 r. p.n.e. pod Maratonem Grecy pokonali Persów³⁷. Herodot opisuje innego biegacza: przed bitwą ateńscy stratedzy wysłali do Sparty po pomoc Filippidesa, zawodowego gońca na długie dystanse³⁹. Dotarł tam dzień po wyjściu z Aten⁴⁰. Plutarch podaje, że według Heraklidesa z Pontu wieść o zwycięstwie przyniósł Tersippos, a według większości historyków Eukles, który biegł w pełnym uzbrojeniu, zdążył zawołać (w przekładzie F. C. Babbitta) Hail! we are victorious!, „Witajcie, zwyciężyliśmy!”, i skonał⁴¹. Britannica wyjaśnia, że historia posłańca spod Maratonu zlała się później z opowieścią o Fejdippidesie, biegnącym do Sparty³⁸.

Ciekawostka

Pierwszy olimpijski maraton w 1896 r. wygrał Grek, Spyridon Louis³⁸. Dystans 42 195 m ustalono w 1924 r. według trasy olimpijskiej z Londynu z 1908 r., biegnącej od zamku Windsor do loży królewskiej na stadionie³⁸³⁶.

nepotyzm

W nepotyzmie siedzi łacińskie słowo na wnuka i bratanka, a nazwana nim przywara była specjalnością papieży.

Droga: łacina nepos, nepotis „wnuk”⁴², też „bratanek, siostrzeniec”⁴³ → włoski nepote, nipote „bratanek”, też inni krewni, i nepotismo⁴⁴⁴³ → francuski népotisme „nadmierne łaski papieży i dostojników Kościoła dla bratanków i krewnych” (1653)⁴⁴ → polski nepotyzm⁴²

Słowo nazwało praktykę papieży, którzy obsadzali krewnymi kapelusze kardynalskie i inne urzędy; tak wyrosły dynastie w rodzaju Borgiów, którzy dali Kościołowi dwóch papieży⁴³. W 1692 r. papież Innocenty XII zakazał papieżom nadawania krewnym majątków, urzędów i dochodów, z wyjątkiem jednej nominacji kardynalskiej⁴³.

Uwaga

Britannica umieszcza powstanie terminu nepotismo w XIV albo XV wieku⁴³, a TLFi podaje najstarsze włoskie poświadczenie z 1672 r., późniejsze niż francuskie z 1653 r.⁴⁴

Ciekawostka

W 2022 r. internet spopularyzował nepo baby, określenie dzieci gwiazd, które robią karierę w tej samej branży co rodzice⁴³.

Słowa od ludzi

Tu nazwiska ministra, matematyka, dyplomaty, wynalazcy, lekarza, arystokraty i architekta zamieniły się w zwykłe rzeczowniki, czasem wbrew zasługom właściciela.

sylwetka

Sylwetka to utrwalona w słowie drwina z ministra finansów.

Droga: francuskie nazwisko Silhouette → francuski portraits à la silhouette „rysunki z profilu po obrysie cienia twarzy” (1763), à la silhouette „niepełnie, przelotnie” (1781), silhouette jako rzeczownik (1788)⁴⁵ → polski sylwetka⁴⁶

Étienne de Silhouette (1709–1767) został w marcu 1759 r. generalnym kontrolerem finansów Francji⁴⁵. Chciał wielkich reform, ale poniósł klęskę i według TLFi właśnie dla ośmieszenia go à la silhouette zaczęło znaczyć coś lichego albo niedokończonego; do tego sam rysował takie profile w swoim zamku⁴⁵. Britannica pisze, że jego konikiem było wycinanie z papieru portretów-cieni, a à la Silhouette znaczyło „po taniości”⁴⁷. Po polsku sylwetka to dziś także kształt ciała (to znaczenie francuski notuje od 1888 r.⁴⁵) oraz opis, charakterystyka osoby, np. w utworze literackim⁴⁶.

algorytm i algebra

Dwa filary szkolnej matematyki noszą przydomek jednego uczonego z Bagdadu i tytuł jego książki.

Droga (algorytm): arabski al-Ḫuwārizmī „ten z Huwārizmu”, krainy w Azji Środkowej, przydomek matematyka Muhammada ibn Musy (IX w.)⁴⁸⁴⁹ → łacina Algoritmi de numero Indorum, tytuł przekładu jego dzieła⁵⁰ → starohiszpański alguarismo „arytmetyka” (1256–1276)⁴⁸ → starofrancuski augorisme, algorisme „rachunek cyframi arabskimi” (ok. 1220–1230), algoritme (1554), dziś algorithme, przekształcone pod wpływem greckiego arithmós „liczba”⁴⁸⁴⁹ → polski algorytm, z francuskiego⁴⁹

Droga (algebra): arabski al-ǧabr „składanie”⁵¹, „uzupełnianie”⁵⁰, z tytułu traktatu Hisab al-jabr w’al-muqabala⁵⁰ → łacina późna algebra⁵² → niemiecki Algebra, francuski algèbre⁵¹ → polski algebra⁵¹

Al-Chwarizmi (ok. 780–850) pracował w bagdadzkim Domu Mądrości pod patronatem kalifa al-Mamuna⁵⁰. Historyk G. J. Toomer sugeruje, że przydomek może wskazywać na pochodzenie z Chwarizmu na południe od Jeziora Aralskiego, a z innego przydomka u historyka al-Tabariego wnioskuje, że stamtąd byli raczej jego przodkowie; według R. Rasheda w odpisie al-Tabariego zgubiono spójnik i ten przydomek należy do innej osoby⁵⁰. Arabski tekst traktatu o cyfrach indyjskich zaginął; przetrwał łaciński przekład Algoritmi de numero Indorum, z którego tytułu wzięło się słowo algorytm⁵⁰. W traktacie o algebrze al-jabr oznacza usuwanie wyrazów ujemnych z równania, a al-muqabala „równoważenie”, czyli redukcję tych samych wyrazów po obu stronach⁵⁰.

Ciekawostka

Ok. 1220–1230 r. G. de Coinci pisał: Or ai tant fait par moi meisme que chifres suis en augorismes, „tyle sam sobie narobiłem, że jestem cyfrą w algoryzmie”. Wobec roli zera w arytmetyce arabskiej znaczyło to: jestem jak zero, nic nie znaczę⁴⁸.

Ciekawostka

Po hiszpańsku álgebra znaczyła kiedyś także „sztukę nastawiania zwichniętych kości”, a algebrista chirurga, który się tym zajmował⁵²⁵³.

nikotyna

Truciznę z liści tytoniu nazwano od człowieka, który zachwalał tytoń jako lekarstwo i sam napisał słownik.

Droga: francuskie nazwisko Nicot → francuski nicotiane „tytoń” (1567)⁵⁴ → francuski nicotine (1818), utworzone od nicotiane⁵⁵ → polski nikotyna⁵⁶

Jean Nicot (ur. 1530, zm. 1600 albo 1604) jako ambasador Francji w Lizbonie (według TLFi od 1558 r., według Britanniki od 1559 r.) poznał tytoń i uwierzył w jego moc leczniczą⁵⁴⁵⁷. W 1560 r. posłał nasiona tytoniu królowej Katarzynie Medycejskiej, a sproszkowane liście, wciągane nosem podobno na jego radę na ból głowy, zrobiły karierę na dworze⁵⁷. Już w 1567 r. francuski poradnik rolniczy pisał: Cette herbe est appellée Nicotiane du nom de celuy qui en a donné la première cognoissance en ce royaume, „to ziele nazywa się nikocjana od imienia tego, kto pierwszy dał je poznać w tym królestwie”⁵⁴.

Ciekawostka

Nicot zapisał się w historii języka dwa razy: jako patron nikotyny i jako autor słownika Thresor de la langue françoyse (1606)⁵⁷⁵⁴.

saksofon

Saksofon nosi nazwisko Belga, który pod koniec życia żył w nędzy, zanim jego instrument podbił jazz.

Droga: nazwisko Sax + francuskie -phone → francuski saxophone⁵⁸ → polski saksofon⁵⁸

Adolphe Sax (1814–1894), urodzony w belgijskim Dinant syn wytwórcy instrumentów, w 1842 r. przeniósł się do Paryża i pokazał tam saksofon, który powstał z prób poprawienia brzmienia klarnetu basowego⁵⁹. Opatentował go w 1846 r., a rok wcześniej razem z ojcem saksorn⁵⁹⁶⁰. Przez dziesięć lat procesował się z konkurentami o patenty⁵⁹. W 80. roku życia żył w nędzy i Emmanuel Chabrier, Jules Massenet i Camille Saint-Saëns musieli prosić ministra sztuk pięknych o pomoc dla niego⁵⁹. Saksofon zrobił karierę w USA w czasach I wojny światowej, a potem stał się jednym z głównych instrumentów swingu i jazzu⁶⁰.

gilotyna

Gilotyna nosi nazwisko lekarza, który jej nie wynalazł.

Droga: francuskie nazwisko Guillotin → francuski guillotine (1790)⁶¹ → polski gilotyna, także maszyna do cięcia papieru i blachy⁶²

Joseph-Ignace Guillotin (1738–1814) był lekarzem i profesorem Sorbony⁶². W 1789 r. jako deputowany Zgromadzenia Narodowego doprowadził do uchwalenia prawa, by każdy wyrok śmierci wykonywać „za pomocą maszyny”: ścięcie miało przestać być przywilejem szlachty, a egzekucja miała być możliwie bezbolesna⁶³. Po udanych próbach na zwłokach w szpitalu Bicêtre maszynę ustawiono 25 kwietnia 1792 r. na placu de Grève do egzekucji rozbójnika⁶³. Z początku zwano ją louisette albo louison, od jej wynalazcy, chirurga Antoine’a Louisa; dopiero później przylgnęło la guillotine⁶³. Podobne urządzenia działały wcześniej m.in. w Szkocji i Anglii⁶³. Ostatnią egzekucję gilotyną Francja przeprowadziła w 1977 r., a karę śmierci zniosła w 1981 r.⁶³

Ciekawostka

Francuski półświatek nazywał gilotynę „wdową”⁶³.

sandwicz i kanapka

Angielski sandwich i polska kanapka mają zupełnie różnych przodków: hrabiego hazardzistę i grecką moskitierę.

Droga (sandwicz): angielski tytuł Earl of Sandwich → angielski sandwich „kanapka z dwóch kromek” (od 1762)⁶⁴ → polski sandwicz, z angielskiego⁶⁵; z angielskiego także francuski sandwich (1802)⁶⁴

Droga (kanapka): grecki kṓnōps „komar” → utworzona od niego grecka nazwa moskitiery²³ → łacina conopeum „moskitiera”, potem „łoże z moskitierą”² → starofrancuski conopé „zasłona łóżka” (ok. 1180)² → francuski canapé „szerokie siedzisko z oparciem dla kilku osób” (1648), „bułeczka z dodatkami” (1787)² → polski kanapa, kanapka³

John Montagu, 4. hrabia Sandwich (1718–1792), pierwszy lord Admiralicji, był rozrzutnym hazardzistą i hulaką⁶⁶. Według francuskiej książki podróżniczej Grosleya (Londres, 1770) hrabia przesiedział przy grze 24 godziny, jedząc plastry wołowiny włożone między dwie kromki chleba⁶⁴⁶⁶. Britannica zaznacza, że tę anegdotę powszechnie uważa się za apokryficzną⁶⁶. Polską kanapkę Brückner objaśniał jako bułkę z wędliną „ułożoną jak poduszki na kanapie” i dodawał, że podobnie było we francuskim canapé d’anchois³.

Ciekawostka

Kapitan James Cook nazwał w 1778 r. na cześć hrabiego Wyspy Sandwicha, czyli Hawaje⁶⁶.

mansarda

Dach mansardowy nosi nazwisko architekta, choć budowano go już przed nim.

Droga: francuskie nazwisko Mansart → francuski comble à la Mansarde, Mansarde „dach łamany” (1676), potem „pokój pod łamanym dachem” (przed 1720)⁶⁷ → polski mansarda „pokój na poddaszu” i „dach łamany”⁶⁸

François Mansart (1598–1666) ugruntował klasycyzm we francuskiej architekturze barokowej⁶⁹. Wysoki dach o dwóch spadkach nosi jego imię, choć używali go wcześniejsi architekci; według TLFi Mansart wprowadził go w modę ok. 1650 r.⁶⁹⁶⁷ Burzył i stawiał od nowa, nie licząc kosztów; jeden ze współczesnych twierdził, że pewnego klienta kosztował więcej, niż ma sam Wielki Turek⁶⁹. Słowo przeszło potem z dachu na izbę pod nim: w utworze A. Hamiltona Le Bélier księżniczka étoit reléguée dans une mansarde au haut du palais, „została zesłana do mansardy na szczycie pałacu”⁶⁷.

Imiona

Za każdym imieniem stoi zwykłe słowo: „mądrość”, „skała”, „perła”, „obca”. Liczby urodzeń przy imionach pochodzą z rejestru PESEL⁷⁰ za 2025 r. i dotyczą pierwszego imienia⁷¹⁷²⁷³⁷⁴.

Natalia

Natalia nosi w sobie Boże Narodzenie, choć dla pierwszych chrześcijan „dzień narodzin” świętego był dniem jego śmierci.

Droga: łacina natalis (dies) „dzień narodzin”, też rocznica, np. objęcia władzy przez cesarza⁷⁵ → łacina kościelna natalis „Boże Narodzenie”⁷⁶ i dzień śmierci męczennika, jego „narodziny” dla nowego życia⁷⁵ → łacina średniowieczna Natalia, Nadalia (zapisy z Francji z 814 r. i ok. 823 r., z Hiszpanii z 889 r.)⁷⁷ → polski Natalia

Imię często nadawano dzieciom urodzonym w pobliżu Bożego Narodzenia⁷⁷⁷⁶. W 2020 r. Natalia była 22. imieniem dziewczynek w Polsce (2653), w 2025 r. 40. (892)⁷⁸⁷³.

Krewni: francuskie Noël „Boże Narodzenie”, włoskie natale⁷⁶.

Ciekawostka

Św. Ambroży tłumaczył, że dzień pogrzebu nazywa się urodzinami, bo being set free from the prison of our crimes, we are born to the liberty of the Saviour, „uwolnieni z więzienia naszych win, rodzimy się do wolności Zbawiciela” (przekład angielski za Catholic Encyclopedia)⁷⁵.

Teodor i Dorota

Teodor i Dorota to jedno imię czytane od dwóch końców.

Droga: grecki theós „bóg” + dō̂ron „dar”, w imieniu męskim w tej kolejności, w żeńskim odwrotnie⁷⁹⁸⁰ → łacina Theodorus (w Polsce zapisany w 1234 r.)⁷⁹, Dorothea (w Polsce Dorothee, 1452 r.)⁸⁰ → polski Teodor, Dorota (w polskim zapisie z Litwy z 1545 r.)⁸⁰

Teodorem był m.in. papież z IX wieku i car Rosji z XVI wieku, Dorotą dwie męczennice z IV wieku i XIV-wieczna święta z Prus⁷⁹⁸⁰. Słowiańską kalką Teodora jest Bogdan⁷⁹. W 2025 r. imię Teodor dostało 1221 chłopców (28. miejsce), Bogdan 121, a imię Dorota 161 dziewczynek⁷⁴⁷³.

Ciekawostka

Brückner notuje dawne dorka, dorotka jako nazwę lochu, więzienia, utworzoną „dowolnie od imienia Dorota (podobnie i niem. Dorchen)”, tak jak maciek nazywał kiszkę³.

Filip

Filip to „miłośnik koni”, a w dawnej polszczyźnie także zając.

Droga: grecki phílos „miły, kochający” + híppos „koń”⁸¹, u Brücknera „koniomił”³ → łacina Philippus⁸¹ → polski Filip

Imię nosili apostoł, rzymski cesarz z III wieku i wielu królów Francji, a także królowie Kastylii i Hiszpanii⁸¹. Od jednego z nich, Filipa II, króla Hiszpanii w czasie kolonizacji w XVI wieku, nazwę wzięły Filipiny⁸²; Brückner dodaje, że od tego samego króla pochodzi nazwa monety filipa³. W 2025 r. Filip był 12. imieniem chłopców w Polsce (2663)⁷⁴.

Ciekawostka

Słownik PWN notuje przestarzałe filip „zając” i zwrot wyskoczyć (albo wyrwać się) jak filip z konopi⁸³. Brückner wyjaśniał, że zająca nazwano imieniem własnym, tak jak kocura maciusiem, a zwrot znaczył wyrwać się „na swą biedę”³.

Zofia

Najpopularniejsze imię polskich dziewczynek znaczy po grecku „mądrość”.

Droga: grecki sophía „mądrość”⁸⁴ → łacina Sophia⁸⁴ → polski Zofia

Imię nosiły dwie męczennice z II i IV wieku, królowa Czech z XV wieku i wielka księżna moskiewska z przełomu XV i XVI wieku⁸⁴. To samo słowo kryje się w nazwie Hagia Sophia w Stambule, zwanej też Kościołem Świętej Mądrości⁸⁵. W 2025 r. Zofia była najczęściej nadawanym imieniem dziewczynek w Polsce (4415); osobno liczy się zapis Sofia (464)⁷³.

Uwaga

Słownik średniowiecznych imion DMNES ostrzega, że Zofii błędnie przypisuje się związek z arabskim imieniem Sāfiya, które jest osobnym imieniem, tożsamym z arabskim słowem „być czystym”⁸⁴.

Barbara

Barbara znaczy po grecku „obca, cudzoziemka”, a polski barbarzyniec wywodzi się z greckiego barbaros.

Droga: grecki barbara „obca, cudzoziemka”⁸⁶ → łacina Barbara⁸⁶ → polski Barbara

Święta Barbara jest postacią legendarną: wczesne źródła historyczne o niej milczą, a kult rozpowszechnił się od VII wieku⁸⁷⁸⁸. Według legendy ojciec, poganin Dioskur, trzymał ją w wieży⁸⁸. Gdy wyznała wiarę, prefekt skazał ją na ścięcie; wyrok wykonał sam ojciec, a w drodze do domu zginął od pioruna⁸⁷. Zapewne stąd wzywano ją w czasie burzy, a później uznano za patronkę artylerzystów i górników⁸⁷. W 1969 r. usunięto ją z ogólnego kalendarza rzymskiego⁸⁸. W Polsce jej święto, 4 grudnia, to górnicza Barbórka⁸⁸⁸⁹. W 2025 r. imię dostało 735 dziewczynek (45. miejsce)⁷³.

Krewni: polskie barbarzyniec, które Brückner wywodzi z greckiego barbaros³.

Ciekawostka

Brückner notuje barbara jako dawną nazwę bicza i przytacza z Potockiego nahajską barbarą; zauważa, że baty stale biorą nazwy od imion³.

Kazimierz

Imię czterech królów Polski zaczyna się od czasownika, którego sens w imieniu pozostaje niepewny.

Droga: prasłowiański czasownik *kaziti (znaczenie w imieniu niepewne) + słowiańskie měr „prestiż, sława”⁹⁰ → Kazimir, forma etymologiczna⁹¹ → łacińskie zapisy Casimirum (Polska, 1153 r.) i Kazimarus (dokumenty z terenu dzisiejszych Niemiec, od 1173 r.)⁹⁰ → polski Kazimierz⁹¹

Kazimierzem był król Polski z XI, z XII, z XIV i z XV wieku oraz XV-wieczny święty⁹⁰. Językoznawca Edward Breza uważa formę Kazimir za etymologiczną, a Kazimierz za współczesną⁹¹. Brückner wiąże czasownik kazić z rdzeniem kaz- „zepsucie, zniszczenie” i zalicza do tej rodziny skazić, zakaźny i kazirodztwo³. W 2025 r. imię Kazimierz dostało 610 chłopców (46. miejsce)⁷⁴.

Uwaga

Drugi człon DMNES tłumaczy jako „prestiż, sława”⁹⁰. Breza objaśnia współczesny neologizm Bojomir, z rzeczownikiem bój w pierwszym członie, jako znaczący niejako „walka o pokój”⁹¹, ale to objaśnienie nowego imienia, nie etymologii Kazimierza.

Piotr

Piotr to po grecku „skała”, a w przekładzie Wujka z ewangelicznej gry słów została sama „opoka”.

Droga: grecki pétros „skała”⁹² → łacina Petrus (w Polsce zapisany w 1153 r.)⁹² → polski Piotr

W Ewangelii Jana Jezus mówi do Szymona: „ty będziesz zwan Cephas, (co się wykłada, Opoka)”⁹³. U Mateusza (16,18) gra słów stoi w greckim tekście: σὺ εἶ Πέτρος, καὶ ἐπὶ ταύτῃ τῇ πέτρᾳ οἰκοδομήσω μου τὴν ἐκκλησίαν⁹⁴. Przekład ułożony: „ty jesteś Petros, a na tej skale (petra) zbuduję mój Kościół”. Biblia Wujka oddaje to zdanie tak, że imię znika: „iżeś ty jest opoka, a na téj opoce zbuduję kościół mój”⁹⁵. W 2025 r. Piotr był 29. imieniem chłopców (1146)⁷⁴.

Krzysztof

Krzysztof to „niosący Chrystusa”, a dosłownie odczytane imię stało się znakiem rozpoznawczym świętego.

Droga: grecki Christós „Chrystus” + phérein „nieść”⁹⁶ → łacina Christophorus⁹⁶ → polski Krzysztof

Według legendy olbrzym Offerus (albo Reprebus) chciał służyć tylko najsilniejszemu; po chrzcie przenosił ludzi przez rwącą rzekę i pewnego dnia niósł dziecko, które ciążyło mu jak cały świat⁹⁷. Catholic Encyclopedia z 1908 r. wyjaśnia, że imię rozumiano najpierw duchowo, jako noszenie Chrystusa w sercu, a w XII albo XIII wieku zaczęto je brać dosłownie i stało się cechą rozpoznawczą świętego; ogromny wzrost mógł się wziąć z określenia „wielki męczennik”⁹⁷. Krzysztof jest patronem podróżnych, a od XX wieku kierowców; w 1969 r. jego wspomnienie usunięto z kalendarza Kościoła katolickiego⁹⁸. W 2025 r. imię dostało 878 chłopców (36. miejsce)⁷⁴.

Małgorzata

Małgorzata to „perła”, a po francusku z tej samej perły wyrosła stokrotka.

Droga: grecki margarítēs „perła”, słowo pochodzenia wschodniego⁹⁹¹⁰⁰ → łacina margarita „perła”¹⁰⁰, imię Margaretha³ → polski Małgorzata, z rozpodobnieniem r–r w l–r; w XVI w. także Małgorzeta³

Popularność imienia w średniowieczu zawdzięczamy kultowi męczennicy Małgorzaty, choć przed XII wiekiem imię było rzadkie⁹⁹. W 2025 r. dostało je 261 dziewczynek (81. miejsce)⁷³.

Krewni: francuskie marguerite „perła” (w XII w. w formie margerie, marguerite ok. 1340 r.), a od XIII w. także „stokrotka”¹⁰⁰; polska margierytka „stokroć” w Balladynie, według Brücknera z francuskiego³.

Ciekawostka

W łacińskim tekście Ewangelii świnie dostają margaryty: Neque mittatis margaritas vestras ante porcos, „Nie rzucajcie swoich pereł przed wieprze” (Mt 7,6)¹⁰⁰. Brückner notuje też dawne powiedzenie hetman od Małgorzaty o kimś „bez piątej klepki”, od letnich upałów, bo jej święto przypada w lipcu³.

Wędrówki przez wiele języków

Te słowa, zanim dotarły do polszczyzny, przeszły przez kilka języków i kultur: z sanskrytu, perskiego i arabskiego przez turecki, włoski i francuski. Po drodze gubiły głoski, wchłaniały arabski rodzajnik i zmieniały znaczenie.

szach mat

Wołając „szach mat!”, zaczynamy od perskiego słowa „król”, a o to, co znaczy drugie słowo, słowniki spierają się do dziś.

Droga: perski šāh „król”, też „król w szachach” i „szach”¹⁰¹ → perski šāh-māt „mat w szachach”¹⁰² → arabski al-šāhmāt¹⁰² → starofrancuski mat (ok. 1155), eschec „szach” (ok. 1170), eschec et mat (ok. 1224)¹⁰³¹⁰⁴ → polski szach, poświadczony od 1449 r. jako nazwa figury króla¹⁰⁵, według Brücknera przez niemiecki³; mat według słowników polskich z arabskiego māt „umarł”¹⁰⁶¹⁰⁷

TLFi i słowniki polskie czytają māt jako arabskie „umarł”¹⁰³¹⁰⁶. Bo Utas w Encyclopaedia Iranica uważa to za mało prawdopodobne: w opowieści z Szahname król zostaje obezwładniony, choć nikt go nie uderzył, a māt w językach perskich znaczy „złamany, sparaliżowany”¹⁰². Merriam-Webster wywodzi słowo z perskiego „pozostawiony, bezradny”, a arabskie „umarł” uważa raczej za etymologię ludową¹⁰⁸. Ale już część ii tego samego hasła Iranica, słowniczek terminów podpisany przez Utasa i M. Dabīrsīāqīego, nazywa pochodzenie māt niepewnym i dopuszcza arabskie „on nie żyje”, a słownik Steingassa z 1892 r. podaje oba sensy: „umarł” i „zdumiony, osłupiały”¹⁰²¹⁰⁹.

Buzurgmihr rozwiązuje zagadkę szachów przysłanych z Indii: karta z ilustrowanego rękopisu Szahname z ok. 1300–1330 r. Nad szachownicą siedzi król nieznany malarz (tekst Firdausi), Metropolitan Museum of Art, CC0, źródło

Krewni: francuskie échecs „szachy” i échec „szach”, w przenośni „porażka”¹⁰⁴; hiszpańskie jaque, przez arabski z pahlawijskiego šāh „król”¹¹⁰.

Ciekawostka

Według legendy ze średnioperskiego traktatu władca Indii przysłał szachy królowi Chosrowowi I (531–579) jako zagadkę. Rozwiązał ją wezyr Vazurgmihr (Bozorgmehr), który w odpowiedzi wymyślił tryktraka¹⁰².

roszada

Polska roszada i angielska wieża szachowa rook niosą echo perskiego słowa, które jedni tłumaczą jako rydwan, inni jako słonia bojowego, a jeszcze inni łączą z baśniowym ptakiem.

Droga: sanskryt ratha „rydwan, zwłaszcza dwukołowy rydwan bojowy”¹¹¹¹¹² → perski rukh, u Firdausiego nazwa figury szachowej¹¹³¹⁰² → arabski rukhkh „wieża w szachach”¹¹²¹¹³ → francuski roc, wieża szachowa (ok. 1150), i czasownik roquer „robić roszadę” (1690)¹¹²¹¹⁴ → niemiecki Rochade, od Roch „wieża w szachach”¹¹⁵¹¹⁶ → polski roszada, w słownikach od Słownika warszawskiego (1912)¹¹⁶

TLFi, za Dozym, pisze, że gra naśladowała armię indyjską¹¹². Sanskryckie caturaṅga, „mające cztery człony”, oznacza właśnie wojsko ze słoni, rydwanów, jazdy i piechoty¹¹⁷; tak po sanskrycie nazywały się szachy¹⁰². Słowniki PWN i WSJP wywodzą jednak nazwę od arabsko-perskiego ruh „słoń bojowy”¹¹⁵¹¹⁶, a Iranica ostrożnie łączy roḵ Firdausiego z baśniowym ptakiem; figurę wykonywano czasem w jego kształcie¹⁰². Skąd zatem nasza „wieża”? We francuskim roc ustąpiło pod koniec XVII wieku słowu tour „wieża”¹¹². Po persku roszada to qaḷʿa raftan, dosłownie „iść do zamku”¹⁰².

Krewni: hiszpańskie roque¹¹⁵; polskie „roszady kadrowe”¹¹⁶.

Ciekawostka

Angielski ma dwa niespokrewnione rook: wieżę z perskiego i gawrona ze staroangielskiego hrōc¹¹³. A najsilniejsza figura szachowa nazywa się po polsku hetman; o tym słowie niżej¹¹⁸.

dywan

Dywan w pokoju to daleki potomek glinianej tabliczki; po drodze to samo słowo było rejestrem, urzędem, radą sułtana i siedziskiem pod ścianą.

Droga: sumeryjski dub „gliniana tabliczka”, przez akadyjskie ṭuppu¹¹⁹ → staroperski dipi- „napis, dokument”¹¹⁹ → średnioperski dīvān¹¹⁹ → arabski dīwān, za kalifa Umara rejestr podatków i żołdu (VII w.)¹¹⁹¹²⁰ → turecki dīvān „rada sułtańska, urząd; sala posiedzeń rady, sądu; pomieszczenie wyłożone poduszkami do siedzenia”¹²¹ → polski dywan¹²¹

Podobno już kalif Umar założył w Medynie dīvān, rejestr podatków i wojowników uprawnionych do żołdu, na wzór bizantyjski i sasanidzki¹¹⁹. Francuzi poznali słowo od Turków: w 1559 r. G. Postel pisał o „sali rady Turka”, a w 1742 r. divan był już siedziskiem bez oparcia i poręczy¹²⁰. W polszczyźnie, jak pisał Brückner, zostało tylko „kobiercem”, a u Serbów i Bułgarów znaczyło jeszcze „izbę radną, kobiercami zawieszoną”³.

„Budynek Dywanu”, miniatura z lat 80. XVI w. ze zbiorów pałacu Topkapı (tytuł według Wikimedia Commons): dziedziniec i sale, w których dostojnicy siedzą rzędami nieznany artysta, Public domain, źródło

Krewni: francuskie douane „urząd celny”, przez starowłoskie doana (dziś dogana) z potocznego arabskiego *duwān¹²²; hiszpańskie aduana¹²³; angielskie divan, od 1586 r., najpierw jako rada przyboczna w państwie osmańskim¹²⁴.

Uwaga

Krąży anegdota, że Persowie nazwali kancelarię dīvān, bo urzędników mieli za diabły (dēvān) albo szaleńców (dēvāna). Encyclopaedia Iranica nazywa ją żartobliwą fantazją¹¹⁹.

cukier i sacharyna

Słodząc herbatę, sypiemy do niej słowo, które w sanskrycie znaczyło „żwir”.

Droga (cukier): sanskryt śarkarā „żwir, grys, kamyki”, też „cukier mielony lub kandyzowany”¹²⁵ → perski shakar „cukier”¹²⁶ → arabski sukkar¹²⁷¹²⁸ → włoski zucchero (XIV w.)¹²⁸ → średnio-wysoko-niemiecki zucker¹²⁹ → polski cukier (1393)¹²⁹

Droga (sacharyna): grecki sákcharon i łacina saccharum „cukier”, oba słowa pochodzenia indyjskiego¹²⁸¹³⁰ → niemiecki Sacharin, francuski saccharine → polski sacharyna¹³⁰

W Persji Sasanidów cukier umiano wytwarzać już ok. 460 r.¹³¹ Czy do Arabów słowo przyszło wprost z perskiego, jak podaje Merriam-Webster¹²⁷, czy przez greckie sákchari, jak chce Akademia Hiszpańska¹³², źródła się nie zgadzają; TLFi pisze tylko o źródle indyjskim¹²⁸. Sacharynę odkryto w 1878 r. w laboratorium Iry Remsena na Uniwersytecie Johnsa Hopkinsa: chemik Constantin Fahlberg, który oblał sobie ręce badanym związkiem, poczuł przy kolacji niezwykle słodki smak bułki¹³³. Substancja okazała się ok. 300 razy słodsza od cukru¹³³.

Krewni: francuskie sucre, u Chrétiena de Troyes çucre (1176–1181)¹²⁸; angielskie sugar¹²⁷; hiszpańskie azúcar, z hiszpańskoarabskiego assúkkar¹³².

Ciekawostka

Według perskiej legendy trzcinę cukrową odkrył król Dżamszid podczas Nouruzu, a rankiem tego święta jadło się biały cukier, zanim się przemówiło¹³¹.

cyfra i zero

Cyfra i zero to jedno arabskie słowo na „pustkę”, które weszło do Europy dwiema drogami.

Droga (cyfra): sanskryt śūnya „pusty”, w arytmetyce „zero”¹³⁴ → arabski ṣifr „pusty, zero”, kalka sanskryckiego słowa¹³⁵ → łacina średniowieczna cifra „zero”, potem „znak liczby”¹³⁵¹³⁶ → niemiecki Ziffer¹³⁷ → polski cyfra (1538)¹³⁶

Droga (zero): arabski ṣifr → łacina średniowieczna zephirum → włoski zefiro, przekształcone w zero¹³⁸¹³⁹ → francuski zéro¹³⁸ → polski zero (1781)¹⁴⁰

Leonardo z Pizy, zwany Fibonaccim, uczył się rachunków w Bugii (dziś Bidżaja w Algierii), gdzie jego ojciec reprezentował kupców z Pizy; tam poznał, jak pisał, „sztukę dziewięciu znaków Indów”¹⁴¹. W Liber abaci (1202) opisał Europejczykom te dziewięć znaków razem ze znakiem 0, ale zero nazywał „znakiem”, a pozostałe cyfry liczbami¹⁴²¹⁴¹. Francuskie chiffre od XIII wieku znaczyło „zero”; ponieważ zero było najważniejszą nowością arabskiego systemu, słowo zaczęło oznaczać każdą cyfrę (1485), a jego miejsce w znaczeniu „zero” zajęło zéro¹³⁵¹³⁸. Znaczenie „pismo tajne” (1497–1498) TLFi tłumaczy tym, że zero wydawało się obdarzone magiczną mocą¹³⁵.

Krewni: angielskie cipher, od XIV w., „zero”, „ktoś bez znaczenia” i „szyfr”¹⁴³.

Uwaga

Najstarsze francuskie zéro TLFi datuje na 1485 r., a słownik PWN podaje przy francuskim zéro rok 1515¹³⁸¹⁴⁴.

Ciekawostka

Sanskryckie śūnya to także „koń bez jeźdźca” i „królestwo bez króla”, gdy stoi przy słowach na konia i królestwo¹³⁴.

pomarańcza

Pomarańcza to dosłownie „jabłko-pomarańcza”: polszczyzna dostała włoskie słowo, w którym sanskrycka nazwa owocu była już zrośnięta z jabłkiem.

Droga: sanskryt nāraṅga „drzewo pomarańczowe”¹⁴⁵ → perski nārang¹⁴⁶¹⁴⁷ → arabski nāranj¹⁴⁶¹⁴⁷ → włoski arancio, arancia, z utratą początkowego n-; melarancio „jabłko” + „pomarańcza”¹⁴⁸ → włoski pomarancia, z pom(o) „jabłko” + arancia¹⁴⁹ → polski pomarańcza, w 1484 r. pomorańcza¹⁴⁹

W średniowieczu słowo oznaczało pomarańczę gorzką, którą Persowie przekazali Arabom, a ci przenieśli ją na Sycylię, skąd trafiła do reszty śródziemnomorskiej Europy¹⁴⁸. Słodką pomarańczę przywieźli z Chin Portugalczycy w XVI wieku; wyparła gorzką i przejęła jej nazwę¹⁴⁸. Francuskie orange zawdzięcza o- prawdopodobnie miastu Orange¹⁴⁸. Od owocu wziął nazwę kolor: francuski przymiotnik orange notuje się od 1553 r., angielski od 1542 r.¹⁴⁸¹⁴⁶

Krewni: hiszpańskie naranja, przez hiszpańskoarabskie naranǧa¹⁵⁰; angielskie orange, przez staroprowansalskie auranja¹⁴⁶.

Ciekawostka

Perskie nāranjak, zdrobnienie od nāranj, Steingass tłumaczy jako „pocisk, bomba”¹⁴⁷, a hiszpańska naranja to także dawna kula armatnia wielkości pomarańczy¹⁵⁰.

arsenał

Arsenał to arabski „dom wytwarzania”, któremu Wenecjanie obcięli pierwszą głoskę.

Droga: arabski dār aṣ-ṣināʿa „miejsce wytwarzania”, z dār „dom” i ṣināʿa „wytwarzanie”¹⁵¹ → genueński darsena, wcześniej w łacinie średniowiecznej darsena, darsana¹⁵¹¹⁵² → starowenecki arzanà (od 1307 r.), prawdopodobnie bez d-, które wzięto za przyimek di „z”¹⁵¹¹⁵³ → francuski archenal (ok. 1400), arsenail (XV w.), arsenal (1601)¹⁵³; włoskie formy na -ale, jak arsenale, poświadczone dopiero w XVI w.¹⁵¹ → polski arsenał (1609), z francuskiego albo włoskiego¹⁵⁴

Słowo nazywało najpierw stocznię okrętów wojennych w Wenecji¹⁵²¹⁵¹. Słynny wenecki arzanà zbudowano ok. 1104 r., a w 1337 r. niemal całkiem przebudowano¹⁵³. Dante w XXI pieśni Piekła porównuje do niego piąty rów piekła, w którym wre gęsta smoła, a karani są ci, którzy dla zysku sprzedawali wpływy i brali łapówki: Quale ne l’arzanà de’ Viniziani / bolle l’inverno la tenace pece / a rimpalmare i legni lor non sani, „Jak w arsenale Wenecjan wre zimą lepka smoła, by na nowo smarować ich niesprawne statki”¹⁵⁵¹⁵¹.

Porta Magna, główna brama weneckiego Arsenału, z kamiennymi lwami: stereofotografia Neue Photographische Gesellschaft z ok. 1900–1910 r. Rijksmuseum, CC0, źródło

Uwaga

Słownik PWN podaje arabski rodowód arsenału z zastrzeżeniem „podobno”¹⁵². Dziś arsenał to u nas także „bogaty zasób czegoś”¹⁵².

magazyn

Ten sam arabski „skład” dał polszczyźnie magazyn na towary, a Anglikom magazyn do czytania.

Droga: arabski makhzan „skład”, lm. makhāzin¹⁵⁶¹⁵⁷ → włoski magazzino (1308–1348) albo prowansalski¹⁵⁷ → francuski maguesin (1389), magasin (1409), przed 1615 r. także „sklep”¹⁵⁷ → polski magazyn „skład, sklep”, z francuskiego; w znaczeniu czasopisma i programu z angielskiego magazine¹⁵⁸

Czasopismo dostało tę nazwę w 1731 r., gdy Edward Cave założył The Gentleman’s Magazine, pierwsze w Anglii pismo o ogólnej tematyce¹⁵⁹. Na początku był to dosłownie „magazyn”, skład esejów i artykułów wybranych z innych publikacji, z mottem E pluribus unum, „z wielu jedno”¹⁵⁹. Francuskie magasin poszło też w stronę wojska: od 1669 r. to skład broni, amunicji i żywności, a od 1873 r. komora na naboje w kolbie broni palnej¹⁵⁷.

Krewni: hiszpańskie almacén „skład”, przez hiszpańskoarabskie almaẖzán¹⁶⁰.

admirał

Najwyższy stopień w marynarce wojennej nosi w nazwie arabskiego emira i zapewne arabski rodzajnik.

Droga: arabski amīr „dowódca”, w wyrażeniach typu amīr al-ʿālī „najwyższy dowódca”¹⁶¹¹⁶² → łacina średniowieczna amiratus, admirandus, admirallus (od IX w.)¹⁶¹ → starofrancuski amiralt „emir u Saracenów” (ok. 1100), amiral „dowódca floty” (przed 1212)¹⁶² → angielski admiral, z d zapewne pod wpływem łacińskiego admīrārī „podziwiać”¹⁶¹; polski admirał (1594), z niemieckiego Admiral, niderlandzkiego albo angielskiego admiral¹⁶³¹⁶⁴

Końcówka -al to zapewne arabski rodzajnik, który należał do następnego słowa¹⁶¹. Znaczenie „dowódca floty” narodziło się w XII wieku na normańskim dworze na Sycylii; przejęli je Genueńczycy, a potem cała zachodnia Europa, z Francją i Anglią¹⁶¹¹⁶². Merriam-Webster zauważa: It is a curiosity of history that the word admiral has its source in Arabic, the language of a desert people who acquired their seafaring skills after the great expansion of Islam in the seventh century, „To ciekawostka historii, że słowo admirał ma źródło w arabskim, języku ludu pustyni, który nabrał umiejętności żeglarskich po wielkiej ekspansji islamu w VII wieku”¹⁶¹.

Uwaga

Merriam-Webster podaje jako przykład amīr al-baḥr „dowódca morza”¹⁶¹, a TLFi właśnie tę wersję odrzuca, bo najstarsze poświadczenia oznaczają emira, a nie dowódcę na morzu¹⁶².

kawa

Polska kawa i francuska café to jedno tureckie słowo, które do nas przyszło przez serbsko-chorwacki albo węgierski, a do Francji być może przez Wenecję.

Droga: arabski qahwa¹⁶⁵¹⁶⁶ → turecki kahve¹⁶⁵¹⁶⁶ → serbsko-chorwacki kava, węgierski kávé → polski kawa (1633)¹⁶⁶; równolegle francuski café (1665), wprost z tureckiego albo przez włoski caffè (Wenecja, 1615)¹⁶⁷; angielski coffee (1598), z włoskiego i tureckiego¹⁶⁵

Dzikie krzewy kawy, prawdopodobnie z Kefy w Etiopii, w XV wieku zaczęto uprawiać w południowej Arabii; pierwsze kawiarnie powstały w Mekce, a w XVI wieku w Konstantynopolu¹⁶⁸. Władze islamskie uznały napój za odurzający, a więc zakazany przez Koran, ale wielu muzułmanów piło go właśnie zamiast zakazanego alkoholu¹⁶⁸. Francuskie café to od XVII wieku także lokal: według źródeł przytaczanych przez TLFi pierwszą kawiarnię otwarto w Marsylii w 1654 r., a w Paryżu w 1672 r. na jarmarku Saint-Germain, za sprawą Ormianina Paskala¹⁶⁷.

Ciekawostka

Jedna z wielu legend mówi, że ok. 850 r. arabski pasterz Kaldi, zdziwiony harcami swoich kóz, spróbował owoców krzewu, który skubały, poczuł uniesienie i ogłosił odkrycie światu¹⁶⁸.

cekin

Cekin na sukience był kiedyś złotą monetą, a jeszcze wcześniej arabskim stemplem do bicia pieniędzy.

Droga: arabski sikka „stempel, matryca, moneta”¹⁶⁹, dār al-sikka, dosłownie „dom stempla menniczego”¹⁷⁰ → włoski zecca „mennica” → zecchino, złota moneta bita w Wenecji od 1280 r.¹⁶⁹ → francuski sequin (1532)¹⁶⁹ → niemiecki Zechine¹⁷¹ → polski cekin (1. poł. XIX w.)¹⁷²

Polskie słowniki pamiętają kilka etapów: cekin to błyszcząca blaszka do ozdabiania strojów, złota moneta wenecka bita od XIII wieku, później nazywana dukatem, a dawniej także duży, płaski kolczyk¹⁷¹¹⁷². Samo słowo zecchino poświadczone jest w Wenecji dopiero od 1543 r., choć monetę bito tam ponad 250 lat wcześniej¹⁶⁹.

alkohol

Alkohol był najpierw proszkiem do malowania oczu.

Droga: arabski kuḥl „kohl”, z rodzajnikiem al-kuḥul „sproszkowany antymon”¹⁷³ → hiszpański alcohol „antymon” (1278), z hiszpańskoarabskiego kuḥúl „bardzo drobny proszek antymonowy do malowania oczu”¹⁷⁴ → łacina alchemików¹⁷⁴ → francuski alcool „bardzo drobny proszek, rodzaj kolirium” (XVI w.), „spirytus z destylacji wina” (1612)¹⁷⁴ → polski alkohol, w 1534 r. jeszcze w znaczeniu „drobny pyłek, sublimat”¹⁷⁵

Jak proszek stał się trunkiem? Według TLFi przeniesienie słowa z „elementu bardzo drobnego i bardzo czystego” na „esencję z destylacji”, a potem na spirytus, byłoby dziełem Paracelsusa z początku XVI wieku¹⁷⁴. Słownik PWN widzi tu eufemizm: od XVIII wieku mówiono tak o spirytusie, „niby o roztworze proszku lekarskiego”¹⁷⁶.

kiosk

Kiosk z gazetami ma w rodowodzie perski pałac, a na okręcie podwodnym jest nadbudówką.

Droga: perski kūšk „pałac”¹⁷⁷, według Merriam-Webstera „portyk”¹⁷⁸ → turecki köşk „kiosk, pawilon”¹⁷⁷, w osmańskim „altana ogrodowa”¹⁷⁹ → włoski chiosco → francuski chiosque „pawilon” (1608), kiosque (1654)¹⁷⁷ → polski kiosk¹⁷⁹

We francuskim ogrodowy pawilon zszedł na ulicę: w 1848 r. pojawia się kiosque de journaux, kiosk z gazetami, od 1867 r. kiosk dla orkiestry, w 1902 r. osłona na pokładzie statku, a w 1952 r. nadbudówka okrętu podwodnego¹⁷⁷. Polski słownik notuje kilka z nich: budkę z gazetami, nadbudówkę okrętu podwodnego, pawilon ogrodowy i niewielki letni pałacyk w architekturze muzułmańskiej¹⁸⁰.

Polskie i słowiańskie słowa w świecie

Polszczyzna i jej słowiańscy sąsiedzi też oddawali słowa: Niemcom granicę, ogórka i kolasę, Francuzom babę, Anglikom hordę i robota. Niektóre wróciły do nas po latach w obcym przebraniu.

horda

Do niemczyzny horda przyszła od Tatarów przez polszczyznę, a w Indiach ten sam turecki obóz dał nazwę językowi urdu.

Droga: turecki ordu „wojsko, obóz wojskowy”, mongolski ordu, orda „obóz, horda”¹⁸¹ → staroruski orda „kwatera chana, Złota Orda” (XIV w.)¹⁸² → ukraiński orda → staropolski orda „państwo tatarskie, plemiona tatarskie”¹⁸²¹⁸³ → niemiecki horde „tatarskie wojsko” (1. poł. XV w., na ziemiach zakonu krzyżackiego)¹⁸²; polski horda (1. poł. XVI w.)¹⁸⁴ → angielski horde (1555), według Merriam-Webstera z francuskiego, niemieckiego i polskiego, a ostatecznie z polskiego horda¹⁸⁵; francuski horde „plemię wędrowne u Tatarów” (1559)¹⁸¹

Najpierw horda była wojskiem i obozem koczowników, potem pogardliwie każdą bandą: po francusku od 1767 r. to oddział ludzi siejących zamęt, od 1769 r. jakikolwiek tłum¹⁸¹. Język urdu nazywano m.in. Zaban-e-Urdu albo po prostu Urdu, dosłownie „językiem obozu”¹⁸⁶; Merriam-Webster rozwija to w zabān-e-urdū-e-muallā, „język Wzniosłego Obozu”, czyli cesarskiego bazaru w Delhi¹⁸⁷. Słownik Steingassa oznacza urdū literą T, czyli jako słowo tureckie¹⁸⁸, i tłumaczy „obóz, wojsko; nazwa języka hindustani”¹⁸⁹.

Uwaga

Skąd h- w hordzie? TLFi i słownik Pfeifera (DWDS) uważają je za niewyjaśnione; TLFi, za słownikiem Klugego, notuje je najpierw w niemieckim horda z 1429 r.¹⁸¹¹⁸² Merriam-Webster wywodzi je z ukraińskiej gwarowej postaci gorda¹⁸⁵.

ogórek

Niemiecka Gurke to polski ogórek, a ogórek to grecki „niedojrzały”.

Droga: grecki áōros „niewczesny, niedojrzały” → średniogrecki ágūros „zielony, niedojrzały” (o owocach), zdrobnienie angū́rion¹⁹⁰ → prasłowiański *ogurъkъ¹⁹¹ → staropolski ogurek (1394)¹⁹¹ → niemiecki Gurke (ok. 1500)¹⁹⁰; polski ogórek, po obniżeniu artykulacji u przed r¹⁹¹

Wolfgang Pfeifer pisze w słowniku etymologicznym niemczyzny, że Gurke jest „z pewnością” zapożyczeniem ze staropolskiego ogurek; zapisano ją najpierw w dialektach wschodniośrodkowoniemieckich¹⁹⁰. Sama roślina pochodzi według niego z północnych Indii Wschodnich¹⁹⁰. Angielski gherkin (1661) Merriam-Webster wywodzi z niderlandzkiego gurken, liczby mnogiej od gurk „ogórek”, a dalej od średniogreckiego agouros¹⁹².

Ciekawostka

W Polsce „ogórkiem” nazywano żartobliwie autobus marki Jelcz, jeżdżący w latach 60. i 70. XX wieku¹⁹¹.

granica

Niemcy od średniowiecza mówią o granicy po polsku, a w Biblii Lutra stoi już tylko to słowo.

Droga: prasłowiański *granica „linia graniczna oddzielająca jeden teren od drugiego”¹⁹³ → staropolski granica, grańca „znak graniczny, linia graniczna”¹⁹⁴, w 1205 r. zapisane grenica¹⁹³ → średnio-wysoko-niemiecki graniza, graenizen, greniz (XII–XIII w.) → niemiecki Grenze¹⁹⁴

Według słownika Pfeifera Niemcy przejmowali słowo wzdłuż całego pogranicza polsko-niemieckiego, a najstarsze niemieckie formy z XII i XIII wieku stoją głównie w łacińskich dokumentach¹⁹⁴. W XIV wieku było już powszechne w dialekcie górnosaksońskim, w XIV i XV wieku weszło na obszar dolno- i wysokoniemiecki, a w Biblii Lutra występuje wyłącznie ono¹⁹⁴. Ok. 1700 r. znano je w całym obszarze języka, a dawne niemieckie słowa Mark, Gemerk, Rain, Scheide czy Ende zeszły do gwar, zmieniły znaczenie albo wymarły¹⁹⁴.

Krewni: rosyjskie granica, czeskie hranice¹⁹⁴.

robot

Robot to czeska pańszczyzna, która w 1920 r. trafiła do sztuki teatralnej.

Droga: czeski robota „ciężka praca, pańszczyzna”¹⁹⁵, „praca przymusowa”¹⁹⁶ → czeski robot w dramacie Karela Čapka R.U.R. (1920)¹⁹⁵¹⁹⁶ → angielski robot (1922, z przekładem sztuki)¹⁹⁶ → francuski robot (1924)¹⁹⁵ → polski robot (1922, w „Kurjerze Polskim”)¹⁹⁷

Skrót R.U.R. znaczył Rossum’s Universal Robots, nazwę fikcyjnej firmy, która wytwarzała podobne do ludzi maszyny do ciężkiej, nudnej i niebezpiecznej pracy; maszyny w końcu się buntują¹⁹⁶. Britannica przypisuje słowo samemu Karelowi¹⁹⁸, a Merriam-Webster podaje, że Karel radził się brata, malarza i pisarza Josefa Čapka, i to Josef zaproponował nazwę¹⁹⁶. WSJP nie wyklucza, że do polszczyzny słowo przyszło nie wprost z czeskiego, lecz przez języki zachodnie¹⁹⁷.

Scena z paryskiego przedstawienia R.U.R. w Comédie des Champs-Élysées, 26 marca 1924 r.; na ścianie plakat z napisem „Robots” (fot. Henri Manuel) Henri Manuel, Public domain, źródło

Krewni: według Merriam-Webstera spokrewnione są staro-wysoko-niemieckie arabeit „kłopot” i łacińskie orbus „osierocony”¹⁹⁶.

Uwaga

PWN datuje słowo Čapka na 1921 r.¹⁹⁹, a TLFi i Merriam-Webster wiążą je z rokiem 1920¹⁹⁵¹⁹⁶; Britannica podaje, że sztukę wydano w 1920 r., a wystawiono w 1921 r.¹⁹⁸ Angielski przekład sztuki Merriam-Webster datuje na 1922 r. (w części słownika dla dzieci na 1923 r.), TLFi na 1923 r.¹⁹⁶¹⁹⁵

wampir

Wampir wyszedł ze słowiańskich wierzeń i z serbskiego słowa, a do Europy Zachodniej trafił przez niemiecki.

Droga: serbsko-chorwacki ȕpīr, por. prasłowiańskie *ǫpyrь²⁰⁰ → serbsko-chorwacki vàmpīr, z wtrąconym m²⁰⁰ → niemiecki Vampir (1725 według DWDS, 1732 według TLFi)²⁰⁰²⁰¹ → francuski vampire (1738 według TLFi, 1751 według PWN)²⁰¹²⁰²; angielski vampire (1732), według Merriam-Webstera przez francuski²⁰³; polski wampir (1764), wyraz wędrowny, może z serbsko-chorwackiego albo z niemieckiego²⁰⁴

Pfeifer pyta też, czy słowa serbskiego i bułgarskiego nie przejęto ze średniogreckiego bampýros, a ono ze starobułgarskiego; do języków zachodnioeuropejskich wampir wszedł przez niemiecki²⁰⁰; według PWN z francuskiego rozeszło się w XIX wieku po wszystkich językach Europy²⁰². Wierzenia o wampirach były szczególnie popularne w Europie Wschodniej; literatura sięgnęła po nie m.in. w wierszu Heinricha Augusta Ossenfeldera Der Vampyr (1748), a pierwszym angielskim opowiadaniem prozą był prawdopodobnie The Vampyre Johna Polidoriego (1819)²⁰⁵. Już w 1756 r. francuski vampire to też ktoś, kto bogaci się kosztem innych, a od 1763 r. termin zoologiczny²⁰¹; polski wampir to także ktoś, kto zyskuje kosztem innych, i nietoperz żywiący się krwią²⁰².

Krewni: rosyjskie upyr’, czeskie i słowackie upír²⁰⁰; polski upiór, którego pochodzenie WSJP nazywa niejasnym; jedna z hipotez wywodzi go z prasłowiańskiego *ǫpiŕь „upiór, wampir”, dosłownie „ten, który się wbija, wciska”²⁰⁶.

polonez i mazurek

Polonez wrócił do Polski z Francji, a mazurek zaniósł nazwę polskiej krainy, Mazowsza albo Mazur, do sal balowych Europy.

Droga (polonez): łacina średniowieczna Polonia „Polska” → francuski polonais „polski”, (danse) polonaise „taniec polski”²⁰⁷²⁰⁸ → angielski polonaise (1740)²⁰⁷; polski polonez (1815), z francuskiego²⁰⁸²⁰⁹

Droga (mazurek): rdzeń maz- jak w mazać, Mazowsze i Mazury; nizinne krainy nazwano tak od ich pierwotnej błotnistości²¹⁰ → polski mazur, mazurek (XVII w.)²¹⁰ → francuski mazour (1788), mazourka (1829), mazurka (1832), z polskiego biernika mazurka²¹¹; angielski mazurka (1818), przez rosyjski²¹²

Polonez, dostojny taniec, od XVII do XIX wieku często otwierał bale dworskie, a szlachta polska tańczyła go jako uroczysty marsz już w 1573 r. na koronacji Henryka Walezego²¹³. Pisali polonezy m.in. Beethoven, Händel, Musorgski i Chopin²¹³. Po angielsku polonaise to zresztą także suknia wierzchnia z krótkimi rękawami, dopasowaną talią i drapowaną spódnicą²⁰⁷. Mazurek narodził się ok. XVI wieku wśród Mazurów ze wschodnio-środkowej Polski, potem trafił do sal balowych Rosji i Niemiec, a w latach 30. XIX wieku do Anglii i Francji²¹⁴.

Uwaga

Merriam-Webster i TLFi wiążą mazurka z Mazurami, krainą na północnym wschodzie Polski²¹²²¹¹, a WSJP pisze, że we wszystkich znaczeniach wiąże się on z Mazowszem²¹⁰.

Ciekawostka

Polka to taniec czeski, znany w Pradze w 1835 r., w Paryżu w 1840 r., w Londynie w 1842 r. TLFi wywodzi nazwę albo z czeskiego pulka „pół kroku”, albo od Polka „Polka”, z sympatii do uciskanych Polaków²¹⁵; Merriam-Webster podaje tylko tę drugą wersję²¹⁶.

baba

Francuskie ciasto baba to polska baba, a ciasto wzięło nazwę od starej kobiety.

Droga: prasłowiański *baba „matka ojca lub matki”²¹⁷, według TLFi słowo z mowy dziecięcej²¹⁸ → polski baba, babka (2. poł. XIV w.), też „słodkie ciasto”, m.in. w kształcie ściętego stożka²¹⁹ → francuski baba, rodzaj ciasta (1767)²¹⁸

TLFi tłumaczy, że ciasto nazwano od „starej kobiety” przez podobieństwo kształtu, i dodaje w trybie przypuszczającym, że słowo razem z ciastem przywiózł do Francji dwór Stanisława Leszczyńskiego, księcia Lotaryngii i byłego króla Polski²¹⁸. Leszczyński dwa razy tracił polski tron; pokój wiedeński z 1738 r. dał mu dożywotnio Lotaryngię i Bar, a jego dwór w Lunéville słynął jako ośrodek kultury²²⁰.

Ciekawostka

Do angielskiego weszła też kiełbasa: kielbasa notuje się od 1910 r.²²¹ Po polsku słowo zapisano w 1473 r.²²², a Brückner, pisząc, że Słowianie hodowali głównie świnie i owce dla mięsa i wełny, dorzucił w nawiasie: „kiełbasa wyraz prasłowiański!”³

hetman

Hetman przyszedł z niemieckiego „naczelnika”, a w polskich szachach jest najsilniejszą figurą¹¹⁸²²³.

Droga: średnio-wysoko-niemiecki heuptman, houbetman „dowódca armii, przywódca”²²³, według Brücknera dolnoniemiecka nazwa naczelnika, od haupt „głowa”³ → polski hetman (1429 według WSJP, 1410 według Brücknera)²²³³; angielski hetman (1710), według Merriam-Webstera z ukraińskiego het’man²²⁴

W państwie polsko-litewskim hetman wielki był naczelnym wodzem i dowodził w polu, gdy nie było króla; Britannica umieszcza ten tytuł w XVI–XVIII wieku²²⁵, a PWN od XV wieku do rozbiorów i dodaje, że hetmanami nazywano też dowódców kozackich¹¹⁸. Brückner zauważył, że Czesi wzięli z górnoniemieckiego hejtman, a polskie hejtman, notowane w 1475 r. i w XVI wieku, przyszło od nich; hetman zaś to „niemiecki przybysz 14. wieku”³.

Uwaga

Britannica pisze, że na Ukrainie odmianą tego tytułu był ataman, wódz Kozaków zaporoskich²²⁵. Brückner twierdził odwrotnie: hetman nie ma żadnego związku z ruskim, kozackim atamanem³.

szabla

Szablę Europa Zachodnia dostała od Węgrów, prawdopodobnie przez polskie ręce.

Droga: wyraz pochodzenia orientalnego, może z tunguskiego²²⁶ → węgierski szablya, dawniej szabla²²⁷ → polski szabla (1. poł. XV w.)²²⁶ → niemiecki Sabel (XV w.), dziś Säbel, według Pfeifera zapewne przez polskie szabla²²⁷ → francuski sable (1629), sabre (1647)²²⁸ → angielski saber (1680)²²⁹

Węgrzy wymawiają szablya przez s-; według WSJP polskie sz- to prawdopodobnie nadpoprawność, czyli unikanie rzekomego mazurzenia²²⁶. TLFi dopuszcza, że do niemieckiego trafiło przez polskie szabla albo rosyjskie sablja²²⁸, a Merriam-Webster uważa je za „prawdopodobnie słowiańskie”²²⁹. Szabla stała się też symbolem siły wojskowej: Niemcy mówią od XIX wieku mit dem Säbel rasseln, dosłownie „brzęczeć szablą”, czyli grozić wojną²²⁷, a Francuzi nazywają wojskowego fanfarona traîneur de sabre, „ciągnący szablę”²²⁸.

Ciekawostka

W polszczyźnie szabla to także człowiek: jeden z wielu gotowych stanąć do walki za wodzem, a dziś jeden z głosów popierających partię lub projekt²²⁶.

kolasa

Elegancka francuska calèche to polska kolasa albo czeskie „koła”.

Droga: prasłowiański *kolesa „koła”²³⁰; staro-cerkiewno-słowiańskie kolo „koło”, w liczbie mnogiej kolesa także „wóz”²³¹ → czeski kolesa albo polski kolasa (1486)²³¹²³⁰ → niemiecki Kalesche, poświadczone od 2. poł. XVI w. według DWDS²³¹, a według TLFi jako kolesse od 1604 r. i Calleche od 1636 r.²³² → francuski calege (1646), calèche (1656)²³² → angielski calash (1679)²³³

Według TLFi niemieckie kolesse z 1604 r. oznaczało polski pojazd, a Niemcy przejęli słowo razem z samym wozem, z czeskiego kolesa albo polskiego kolaska²³². Polska kolasa była lekkim, odkrytym powozem na resorach, ale też wiejskim wozem bez resorów, na drewnianych osiach, używanym na Rusi i Kresach od XVI do XIX wieku²³⁰.

Krewni: według Merriam-Webstera greckie kyklos „koło”²³³.

Ciekawostka

Od 1769 r. francuska calèche to także damskie nakrycie głowy, składane jak buda powozu²³².

haubica i pistolet

Dwie bronie Europy noszą czeskie nazwy z czasów wojen husyckich: „machina miotająca” i „piszczałka”.

Droga (haubica): czeski houf „tłum, gromada”, zresztą ze średnio-wysoko-niemieckiego hūfe²³⁴ → staroczeski haufnicě, wcześniej „drewniana proca do kamieni, machina miotająca”, potem działo²³⁴ → niemiecki huffnitze (1. poł. XV w.), Haubitze²³⁴ → polski haubica (1808)²³⁵²³⁶; z niemieckiego także francuski obus (1697)²³⁷; angielski howitzer (1695) przez niderlandzki houwitser, ostatecznie z czeskiego²³⁸

Droga (pistolet): staroczeski píšťala „piszczałka, rura”, od pískati, pištěti „gwizdać, piszczeć”²³⁹²⁴⁰ → niemiecki pischulle, pischaln (pocz. XV w.)²³⁹²⁴⁰ → francuski pistole (poł. XVI w.)²³⁹, pistolet (1546)²⁴¹ → angielski pistol (ok. 1560)²⁴⁰; z francuskiego też niemiecki Pistole, przejęte z powrotem (koniec XVI w.)²³⁹, i polski pistolet²⁴²

Oba słowa Niemcy przejęli od Czechów w czasie wojen husyckich (1419–1436)²³⁴²³⁹. Nazwa haubicy znaczy według Pfeifera właściwie „urządzenie, które miota wiele kul naraz”, a pistolet dostał nazwę od wysokiego, jasnego huku²³⁴²³⁹. Francuskie obus oznaczało w 1697 r. haubicę, a od 1797 r. sam pocisk²³⁷.

Ciekawostka

Francuski pistolet to od 1551 r. także drobna moneta, od 1852 r. okrągła bułeczka, a od 1913 r. naczynie na mocz²⁴¹. Polski pistolet to m.in. przysiad na jednej nodze z drugą wyprostowaną do przodu²⁴³.

Słowa, które zmieniły znaczenie

Słowo może przez wieki brzmieć prawie tak samo, a znaczyć coś zupełnie innego. Tu „głupi” stał się „miły”, „szczęśliwy” stał się „głupiutki”, a skórzana sakiewka stała się budżetem państwa.

nice

Angielskie nice, „miły”, zaczynało jako „głupi”, a jego łaciński przodek znaczył „niewiedzący”.

Droga: łacina nescius „niewiedzący”, od nescire „nie wiedzieć”²⁴⁴ → anglo-francuski „głupi, prostoduszny”²⁴⁴ → średnioangielski nice „głupi, swawolny” (XIV w.)²⁴⁴ → „bardzo wybredny, drobiazgowy” (od ok. XVI w.) → „przyjemny, miły” (XIX w.)²⁴⁵

Znaczenie „wybredny” jeszcze nie wymarło: Merriam-Webster podaje zwrot too nice a palate to enjoy fast food, „podniebienie zbyt wybredne na fast food”²⁴⁵. W łacińskim nescire siedzi przeczenie ne- i czasownik scire „wiedzieć”, ten sam, od którego pochodzi angielska science, „nauka”²⁴⁶.

Krewni: angielskie science „nauka”, conscience „sumienie”, nescience „niewiedza”²⁴⁶.

Ciekawostka

American Heritage Dictionary wywodzi scire od praindoeuropejskiego *skei- „ciąć, rozdzielać”: wiedzieć to pierwotnie „oddzielać jedno od drugiego”. Z tego samego korzenia ma pochodzić angielskie ski, „narta”²⁴⁶.

silly

Kto po angielsku jest silly, „głupiutki”, ten kiedyś był szczęśliwy, a niemiecki krewny tego słowa znaczy dziś „przeszczęśliwy”.

Droga: staroangielski sǣl „szczęście” → sǣlig²⁴⁷ → średnioangielski sely, silly „szczęśliwy, niewinny, godny litości, słaby”²⁴⁷ → angielski silly „naiwny, niemądry, głupi”²⁴⁸

Merriam-Webster zestawia dawne znaczenia w jednym rzędzie: szczęśliwy, niewinny, godny litości, słaby²⁴⁷. Krok po kroku widać, jak szczęściarz staje się prostaczkiem. Wolfgang Pfeifer w słowniku etymologicznym niemczyzny pisze wprost, że ze staroangielskiego (ge)sǣlig i starszego angielskiego seely „szczęśliwy” powstało silly²⁴⁸. Niemieckie selig poszło w przeciwną stronę: znaczy „przeszczęśliwy”, w języku religii „uczestniczący po śmierci w radości nieba”, a stąd także „zmarły”²⁴⁸.

Krewni: niemieckie selig, niderlandzkie zalig²⁴⁸. Pfeifer podaje, że rozważa się też pokrewieństwo z łacińskim salvus „zdrowy, cały, ocalony” i greckim hólos „cały”²⁴⁸.

idiota

Grecki idiṓtēs nie był głupcem, tylko zwykłym obywatelem, który nie zna się na cudzym fachu.

Droga: grecki idios „własny, prywatny”²⁴⁹ → idiṓtēs „zwykły obywatel, człowiek obcy danej specjalności”, stąd „nieuk”²⁵⁰ → łacina idiota „ignorant, niefachowiec”²⁵⁰, też „głupiec, dyletant”²⁵¹ → polski idiota (1553), wtedy jeszcze także „laik w jakiejś sprawie, osoba niewykształcona”²⁵¹. Osobno z łaciny starofrancuski idiote „niepiśmienny, nieuczony” (koniec XII w.), „głupi” (ok. 1225)²⁵⁰

Francuski przeszedł od „nieuka” do „głupca” już w średniowieczu: oba znaczenia stoją w tekstach G. de Coinci z ok. 1225 r.²⁵⁰ Najstarszy polski zapis, z 1553 r., zna jeszcze idiotę jako laika; dawniej słowo było też terminem medycznym, a dziś jest potoczne i pogardliwe²⁵¹. Greckie idios „własny” American Heritage Dictionary łączy z praindoeuropejskim zaimkiem zwrotnym, od którego pochodzą także angielskie self „sam” i suicide „samobójstwo”²⁴⁶.

Krewni: angielskie idiom i idiosyncrasy, od tego samego greckiego idios²⁴⁶.

spolegliwy

Tadeusz Kotarbiński spopularyzował spolegliwego jako „godnego zaufania”, a w mowie potocznej to dziś raczej ktoś uległy.

Droga: czeski spolehlivý → polszczyzna ogólna, zapewne przez Śląsk: spolegliwy „taki, na którym zawsze można polegać”²⁵² → potocznie „taki, który łatwo ustępuje i podporządkowuje się innym”²⁵³

Według Adama Wolańskiego z Poradni Językowej PWN spolegliwy to synonim słowa „odpowiedzialny” i odnosi się przede wszystkim do ludzi: spolegliwy opiekun, spolegliwy partner²⁵². Znaczenie „godny zaufania” spopularyzował filozof Tadeusz Kotarbiński, ale w języku potocznym dominuje „uległy, pokorny”²⁵⁴. Mirosław Bańko zauważa, że oba znaczenia znają gwary śląskie, lecz potoczne powstało raczej przez analogię do przymiotników na -liwy, które nazywają skłonność: kłótliwy, łamliwy, płochliwy²⁵⁴. Słownik PWN notuje dziś oba znaczenia, drugie jako potoczne²⁵³.

Ciekawostka

Zapytany, czy spolegliwy zmienił swoje pierwotne znaczenie, Bańko odpowiedział: „To zależy, co Pani uważa za jego »pierwotne znaczenie«”²⁵⁴.

budżet

Budżet państwa to dosłownie skórzana sakiewka.

Droga: łacina bulga „skórzany worek”, słowo celtyckie²⁵⁵²⁴⁶ → starofrancuski bouge „skórzany worek, sakiewka”, zdrobnienie bougette (XII w.)²⁵⁶ → angielski budget „skórzany worek” (od 1432–1450), „roczne zestawienie ministra skarbu” (od 1733)²⁵⁶ → polski budżet (1. poł. XIX w.), z angielskiego²⁵⁷²⁵⁸. Z angielskiego także francuski budget (1764, o finansach Anglii)²⁵⁶

O angielskim kanclerzu skarbu, który przedstawiał roczne zestawienie, mówiono, że opens the budget, „otwiera sakiewkę”; w 1733 r. ukazał się pamflet The Budget opened²⁵⁶. Francuzi wzięli słowo od Anglików, i nie wszystkim się to podobało. W 1798 r. pismo Clef du Cabinet drwiło: Ceux de nos représentants qui se servent du mot anglais budget […] ignorent sans doute qu’il ne signifie autre chose qu’une bougette, une poche de cuir, un sac, une escarcelle. Quelle barbarie!, „Ci z naszych przedstawicieli, którzy używają angielskiego słowa budget, zapewne nie wiedzą, że znaczy ono tylko tyle co bougette, skórzana kieszeń, worek, sakiewka. Cóż za barbarzyństwo!”²⁵⁶ Francuskie słowo wróciło więc do Francji w angielskim przebraniu.

Krewni: angielskie bulge „wybrzuszenie”, z tego samego łacińskiego bulga²⁴⁶; belly „brzuch” i bellows „miech”, z germańskiego słowa na worek²⁵⁵²⁴⁶.

bankrut

Bankrut to dosłownie „połamana ława”.

Droga: łacina rumpere „łamać”, imiesłów rupta²⁵⁹ → włoski bancarotta, z banca „ława, bank” i rotta „złamana”²⁶⁰²⁵⁹ → francuski banqueroute (1466)²⁶⁰; z francuskiego i włoskiego angielski bankrupt (jako rzeczownik od 1638)²⁵⁹ → polski bankrut, dawniej też bankret, z angielskiego bankrupt „niewypłacalny bankier”²⁶¹

Według TLFi włoska nazwa wzięła się stąd, że w średniowieczu łamano ladę bankiera, który zbankrutował²⁶⁰. Obrazowo słowa użyto w korespondencji cesarza Maksymiliana I i Małgorzaty Austriackiej sprzed 1519 r.: A quoy, Monseigneur, vous supplie vouloir remedier, ou il me conviendra faire bancque rotte, „Proszę, Panie, racz temu zaradzić, inaczej przyjdzie mi zbankrutować”²⁶⁰. Po polsku bankructwo to też utrata znaczenia, ideowy lub moralny upadek, klęska życiowych planów²⁶¹.

Krewni: angielskie rupture „pęknięcie”, abrupt „nagły”, corrupt, interrupt, od łacińskiego rumpere²⁴⁶.

kanclerz

Kanclerz Niemiec nosi tytuł rzymskiego urzędnika, który stał przy kratce w sądzie.

Droga: łacina cancelli „kratka, krata”²⁶² → późnołacińskie cancellarius „odźwierny, sekretarz”²⁶³, „odźwierny, woźny, skryba”²⁶⁴ → według PWN włoski canceliere → średnio-wysoko-niemiecki kanz(e)ler²⁶⁵ (WSJP wywodzi niemieckie Kanzler wprost z łaciny²⁶⁴) → polski kanclerz (1414)²⁶⁴

Rzymscy cancellarii byli pomniejszymi urzędnikami sądowymi, którzy stali przy cancellus, barierze oddzielającej trybunał od publiczności; później pracowali w cesarskich kancelariach²⁶⁶. Barbarzyńscy władcy przejęli rzymską administrację i ich kancelariami też kierował kanclerz²⁶⁶. Do mniej więcej XIII wieku pisać umieli prawie wyłącznie duchowni, więc kanclerz był duchownym, a jako strażnik wielkiej pieczęci stał się w większości średniowiecznych królestw najpotężniejszym urzędnikiem²⁶⁶. W dawnej Polsce kierował kancelarią królewską, a od XV wieku był ministrem spraw wewnętrznych i zagranicznych²⁶⁵. W Niemczech od 1871 r. tytuł Kanzler nosi szef rządu²⁶⁶.

Krewni: angielskie cancel „odwołać, unieważnić”, z łacińskiego cancellare, dosłownie „upodabniać do kratki”; samo cancelli to zdrobnienie od cancer „krata”, które według Merriam-Webstera jest prawdopodobnie przekształconym carcer „więzienie”²⁶².

pałac

Każdy pałac nosi nazwę jednego szczytu na rzymskim wzgórzu.

Droga: łacina Palatium, najwyższy szczyt wzgórza Palatyn²⁶⁷ → łacina palatium „pałac cesarski” (za Augusta)²⁶⁸ → włoski palazzo → czeski palác → polski pałac (1. poł. XV w.)²⁶⁹; równolegle starofrancuski paleis (ok. 1050), dziś palais²⁶⁸

Palatyn, płaskowyż na południe od Forum Romanum, wznosi się na 40 m; według rzymskiej legendy u jego stóp wody Tybru zostawiły niemowlęta Romulusa i Remusa²⁶⁷. Wzgórze miało pierwotnie trzy szczyty, a najwyższy, Palatium, dał nazwę całości; w czasach cesarstwa była to dzielnica arystokracji, a August urodził się tam i miał tam rezydencję²⁶⁷. Według TLFi właśnie dlatego palatium zaczęło za Augusta znaczyć „pałac cesarski”, potem każdy pałac cesarza, także poza Rzymem, a w końcu pałace namiestników²⁶⁸.

Ciekawostka

Francuskie palais to od 1461 r. także gmach sądów, a Wolter pisał w 1759 r. w Kandydzie o palais des sciences, „pałacu nauk”²⁶⁸.

Jeden korzeń, wiele słów

Językoznawcy porównują słowa sanskrytu, greki, łaciny, języków germańskich i słowiańskich i odtwarzają ich wspólnych przodków: korzenie języka praindoeuropejskiego. Takich form nikt nie zapisał, dlatego oznacza się je gwiazdką²⁴⁶³.

widzieć, wiedzieć i historia

Wideo, idea, historia, Wedy i polskie „wiem” wyrosły z jednego korzenia, który znaczył „widzieć”.

Droga: praindoeuropejski *weid- „widzieć”²⁴⁶ → łacina vidēre „widzieć”, videō „widzę” → angielskie amerykańskie video → polskie wideo²⁷⁰²⁴⁶; → grecki idéa „kształt, wyobrażenie” → łacina → polska idea (1585)²⁷¹; → grecki histōr „mądry, uczony”²⁴⁶ → historía „badanie; informacja; opowiadanie” → łacina → polska historia (2. poł. XV w.)²⁷²; → sanskryt vedaḥ „wiedza” → Wedy²⁴⁶; → prasłowiański → polskie widzieć i wiedzieć³

Brückner pisał, że wiedzieć i widzieć to jeden pień: z jedną samogłoską mówi o patrzeniu, z drugą o wiedzy, czego inne języki nie przestrzegają; zestawiał go m.in. z greckim oida „wiem” i gockim wait³. Historia była więc najpierw „badaniem”²⁷², a jej greckim źródłem jest słowo na człowieka mądrego i uczonego²⁴⁶. Patrzenie bywa też nieżyczliwe. Dawne polskie nawidzieć znaczyło „chętnie widzieć, kochać”; według Brücknera zostało już tylko w przeczeniu (nienawidzieć, nienawiść), a przeciwna mu zawiść to patrzenie „zboku”³. Angielską envy, „zawiść”, American Heritage Dictionary też wywodzi z łacińskiego vidēre²⁴⁶.

Krewni: angielskie wise „mądry”, wit „rozum”, guide „przewodnik”, vision, evident²⁴⁶; grecki Hades, może „niewidzialny”²⁴⁶; druidzi, prawdopodobnie z celtyckiego *dru-wid- „silny wieszcz”²⁴⁶; pingwin, w którego nazwie AHD widzi walijskie gwyn „biały”, pierwotnie „dobrze widoczny”²⁴⁶. Słownik PWN pisze ostrożniej, że pingwin pochodzi „może z celt.”²⁷³

podium, antypody i piżama

Podium, antypody i piżama mają w środku tę samą stopę.

Droga: praindoeuropejski *ped- „stopa”²⁴⁶ → łacina pēs, pedis „stopa”: angielskie pedal, pedestrian „pieszy”, pioneer²⁴⁶; → grecki poús, podós „noga, stopa” → późnołacińskie podium „podstawa kolumny, cokół” → niemieckie Podium, angielskie i francuskie podium → polskie podium²⁷⁴; → słowo greckie poświadczone u Plutarcha → łacina antipodes (lm.) → polskie antypody²⁷⁵; → perski pā „noga” + jāma „szata” → hindi i urdu pājāma → angielskie pyjamas → polska piżama²⁷⁶²⁷⁷

Greckie pous siedzi też w angielskich nazwach ośmiornicy, octopus, i dziobaka, platypus, a greckie pēdon „wiosło sterowe” dało angielskiego pilot²⁴⁶. Ten sam korzeń jako czasownik znaczył „iść, potknąć się, upaść”²⁴⁶. Stąd według AHD łacińskie pēior „gorszy”, czyli pierwotnie „potykający się”, i pessimus „najgorszy”, od którego pochodzi pesymizm²⁴⁶; do polszczyzny słowo przyszło z francuskiego pessimisme²⁷⁸. Z tej rodziny jest też łacińskie peccāre „potknąć się, zgrzeszyć”, a od niego angielskie impeccable „nienaganny”²⁴⁶. Grzech to w tym rodowodzie potknięcie.

Krewni: angielskie foot „stopa” i staro-wysoko-niemieckie fuoz²⁴⁶. AHD zalicza tu nawet rosyjskie pod „pod”, ukryte w angielskiej nazwie gleby podzol²⁴⁶.

bulimia i hekatomba

W bulimii siedzi wół, w hekatombie sto wołów, a w angielskim maśle krowa i ser.

Droga: praindoeuropejski *gʷou- „wół, byk, krowa”²⁴⁶ → grecki boús: bou-limía, dosłownie „krowi głód” → polska bulimia²⁷⁹; hekatómbē, od hekatón „sto” i boús „wół” → polska hekatomba²⁸⁰; → łacina bōs (temat bov-) → angielskie beef „wołowina”, bovine „bydlęcy”²⁴⁶; → germański *kōuz → angielskie cow „krowa”²⁴⁶; → sanskryt gauḥ „krowa”²⁴⁶; → prasłowiańskie gowędo „bydło”³

Hekatomba była w starożytnej Grecji pierwotnie ofiarą ze stu wołów, później każdą większą ofiarą ze zwierząt; w dzisiejszej polszczyźnie to zagłada wielkiej liczby ludzi albo poświęcenie życia wielu ludzi dla jakiejś sprawy²⁸⁰. Bulimia to w słowniku PWN „chorobliwe uczucie głodu”²⁷⁹. Angielskie butter, „masło”, AHD wywodzi z greckiego złożenia słów bous „krowa” i tūros „ser”²⁴⁶. Brückner wiązał prasłowiańskie gowędo „bydło”, zachowane w gwarach w nazwie wołowiny, z dawną (u niego „aryjską”) nazwą krowy, m.in. z łacińskim bos, niemieckim Kuh i łotewskim guows³.

Krewni: angielskie bugle „trąbka”, od łacińskiego bōs; bucolic „sielski” z greckiego bous; buffalo „bawół”, z greckiego boubalos, może od bous; nazwa nepalskich Gurkhów, od sanskryckiego gauḥ²⁴⁶.

brat, frater i pal

Angielski kumpel, pal, przyszedł od Romów i znaczy „brat”, a bully, dziś „łobuz”, był kiedyś „kochaniem”.

Droga: praindoeuropejski *bhrāter- „brat, krewny po mieczu”²⁴⁶ → łacina frāter → angielskie fraternal „braterski”, friar „zakonnik”²⁴⁶; → grecki phrātēr „członek tego samego rodu”²⁴⁶; → germański *brōthar- → angielskie brother; średnioniderlandzkie broeder → angielskie bully²⁴⁶; → sanskryt bhrātṛ „brat” → romski phral, phal „brat, przyjaciel” → angielskie pal²⁸¹; → polski brat³

Brückner zestawiał brata z łacińskim frater, z greckim słowem na członka tej samej fratrii, „organizacji pierwotnej”, z niemieckim Bruder i z indyjską nazwą brata³. Grecka fratria odpowiada według niego „zupełnie” naszemu zbiorowemu bracia³. Angielskie bully zaczęło od czułości: od lat 30. XVI wieku znaczyło „kochanie, skarbie”, i to o obu płciach²⁴⁵. W Henryku V Szekspira (1600) pada zdanie I kiss his dirty shoe, and from heart-string I love the lovely bully, „całuję jego brudny but i z głębi serca kocham tego miłego kochasia”²⁴⁵. Po drodze do dzisiejszego dręczyciela bully znaczyło też siłacza, wynajętego zbira i szefa obozu drwali²⁴⁵.

Kalendarz i codzienność

Nazwy dni i miesięcy wymawiamy codziennie, rzadko myśląc, co w nich siedzi. Słowianie liczyli dni od niedzieli i nazywali miesiące od roślin i prac polowych; Rzymianie od bogów, cesarzy i liczebników.

tydzień, niedziela i poniedziałek

Niedziela to dzień, w którym się nie pracuje, a tydzień to „ten sam dzień”, który wraca.

Droga (niedziela): prasłowiański zaprzeczony czasownik *ne dělati „nie pracować” z przyrostkiem *-ja → ogólnosłowiańskie *nedělja → polski niedziela (1390), prawdopodobnie przez czeski²⁸²

Droga (poniedziałek): *(dьnь) po nedělji „dzień po niedzieli” → prasłowiański *ponedělъkъ → polski poniedziałek (1404)²⁸³

Droga (tydzień): prasłowiański *tъ-jь „ten” + *dьnь „dzień”, pierwotnie „ten sam dzień” → polski tydzień (1404)²⁸⁴

Złożenie tydzień powstało po przyjęciu chrześcijaństwa, razem z siedmiodniowym tygodniem²⁸⁴. Inni Słowianie nazywali tydzień sedmicą albo właśnie niedzielą, i u nas tak bywało: Seklucjan pisał w 1550 r., że „niedzielę miasto tygodnia mianujemy, gdy mówim: dwie niedzieli, trzy niedziele”³. Brückner opisał, skąd ten porządek. Niemieccy misjonarze, działający w VIII wieku wśród Słowian alpejskich i morawskich, a za nimi bracia sołuńscy, nie poszli za przykładem romańskim i niemieckim, gdzie dni nazwano od planet-bóstw, tylko je policzyli. Na czele tygodnia postawili nie sobotę, lecz niedzielę, „aby tem silniej wyrazić jej znaczenie”³.

wtorek, środa, czwartek i piątek

Polskie dni tygodnia to w większości liczby, a środa to prawdopodobnie kalka niemieckiego „środka tygodnia”.

Droga: *vъtorъ dьnь „drugi dzień (po niedzieli)” → polski wtorek (1416)²⁸⁵; prasłowiańskie *serda „środek, punkt środkowy”, prawdopodobnie kalka staro-wysoko-niemieckiego mittawëcha „środa” → polska środa²⁸⁶; czwarty → czwartek (1413)²⁸⁷; *pętъ dьnь „piąty dzień” → piątek (1402)²⁸⁸

Niemiecki Mittwoch (staro-wysoko-niemiecki mittawehha, ok. 1000 r.) przekłada kościelnołacińskie media hebdomas, „środkowy z siedmiu dni”²⁸⁹. Wyparł starszą, pogańską nazwę, którą zachowały niderlandzki woensdag, angielski Wednesday i szwedzki onsdag: „dzień Wotana, czyli Odyna”²⁸⁹²⁹⁰. Jej wzorem był rzymski dzień Merkurego, Mercurii dies, z którego pochodzi francuskie mercredi; Germanie utożsamili Merkurego z Wotanem²⁸⁹. Brückner tłumaczył, że przy liczeniu od niedzieli środa słusznie wypada na trzeci dzień po niej, w środku tygodnia³. Węgrzy przejęli od Słowian nazwy dni albo je przetłumaczyli, ale niedzielę nazwali „dniem targowym”, a poniedziałek „głową tygodnia”; skoro tak, to według Brücknera ich szerda „powinnaby być czwartkiem”, „ależ o poprawność nazwy nie dbali”³.

Ciekawostka

Najstarszy zapis słowa środa (śrzoda, 1223 r.) nie dotyczy dnia tygodnia, tylko prawa miejskiego przyjmowanego na wzór Środy Śląskiej²⁸⁶.

sobota

Sobota to szabat, który według Pfeifera dotarł do Słowian z wymową podobną do syryjskiej.

Droga: hebrajski šabbáth „dzień wolny od pracy” → łacina średniowieczna sabbatum → polska sobota (1404)²⁹¹. Według Pfeifera: hebrajski šabbāt „cotygodniowy dzień odpoczynku” → grecki sábbata, sábbaton → ludowy grecki *sámbaton, z mb jak w popularnej wymowie syryjskiej → bałkańska łacina *sambata → m.in. starocerkiewnosłowiańskie sobota²⁹²

Z ludowego *sámbaton Wolfgang Pfeifer wywodzi całą rodzinę: rumuńskie sîmbătă, rosyjskie subbota, węgierskie szombat i niemieckie Samstag (staro-wysoko-niemieckie sambaʒtag, IX w.)²⁹². Samstag to według niego słowo gocko-ariańskiej misji, które szło w górę Dunaju; w środkowych i północnych Niemczech mówi się Sonnabend²⁹². Angielska Saturday poszła drogą pogańską: to dzień Saturna²⁹³.

Uwaga

WSJP wywodzi polską sobotę z łaciny średniowiecznej sabbatum, od hebrajskiego šabbáth „dzień wolny od pracy”²⁹¹, a Pfeifer wymienia starocerkiewnosłowiańską sobotę wśród potomków ludowego *sámbaton²⁹².

lipiec, sierpień, wrzesień i październik

Polskie miesiące to kalendarz rolnika: lipa, sierp, wrzos i paździerze z lnu.

Droga: lipiec, dawniej lipień, „czas kwitnienia lip”³; prasłowiański *sьrpьnь, miesiąc sierpa, czyli żniw → sierpień²⁹⁴; wrzos → wrzesień (XV w.), pierwotnie „okres kwitnienia wrzosu”²⁹⁵; paździerze, odpadki z międlenia lnu lub konopi → październik (2. poł. XV w.), w staropolszczyźnie także paździerzeń²⁹⁶

Słowianie, jak przypomina Robert Bońkowski za Brücknerem, mówili o czasie, gdy zielenią się lub kwitną brzozy, dęby, lipy i wrzosy, „o brzeźniu, dębniu, lipniu lub lipcu”²⁹⁴. Narodowe Centrum Kultury zwraca uwagę, że te nazwy są „spóźnione”: lipy zaczynają zwykle kwitnąć już w czerwcu, sierpień nadchodzi po żniwach, a wrzesień, gdy wrzosy już przekwitają²⁹⁶. Może przodkowie patrzyli na skutki: zbieranie kwiatu lipy, plony, miód wrzosowy, włókno lnu²⁹⁶. Sierp zaś był narzędziem żniw nie bez powodu: kosę uważano za atrybut śmierci, a zboże daje chleb, więc nie godziło się kosić go kosą; przejście na kosę opisał Edward Redliński w Konopielce²⁹⁴.

Ciekawostka

Czerwiec według Brücknera nosi nazwę owada, czerwca polskiego, od którego barwnika poszła we wszystkich językach słowiańskich nazwa czerwieni. Owada zbierano i wywożono na Wschód, aż w XVI wieku wyparła go amerykańska koszenila. Inni wywodzili nazwę miesiąca od czerwia pszczół; „spór rozstrzygnie, kto ustali porę zbierania czerwca”³.

listopad

W Zagrzebiu listopad przychodzi o miesiąc wcześniej niż w Krakowie.

Droga: słowiańska „mała pora roku”, okres opadania liści²⁹⁴ → polski, czeski i ukraiński listopad „jedenasty miesiąc”; chorwacki listopad „październik”²⁹⁴

Słowianie dzielili rok na „małe pory roku”, które nie pokrywały się z miesiącami księżycowymi, jak okres opadania liści albo żniw²⁹⁴. Po wprowadzeniu kalendarza przypisano je miesiącom, z którymi najbardziej się pokrywały, a różny klimat na ogromnym obszarze Słowiańszczyzny dał rozbieżności²⁹⁴. Chorwacki srpanj to lipiec, a słoweńskie mali srpan i veliki srpan to lipiec i sierpień, bo na południu Europy wegetacja zaczyna się wcześniej; chorwacki lipanj to czerwiec, a czeski červenec to lipiec²⁹⁴. Rodzime nazwy miesięcy zachowały się w białoruskim, chorwackim, czeskim, kaszubskim, polskim i ukraińskim, w polskim z wyjątkiem trzeciego i piątego miesiąca²⁹⁴. Marzec przyszedł przez średnio-wysoko-niemieckie marz z łacińskiego Mārtius, „miesiąc poświęcony Marsowi”, a maj z łacińskiego Māius, „miesiąc poświęcony bogini Mai”²⁹⁷²⁹⁸.

Krewni (rodzime miesiące): luty od prasłowiańskiego *ljutъ „srogi, okrutny, dziki”²⁹⁹; kwiecień, „okres kwitnięcia roślin”³⁰⁰; grudzień, „okres, gdy ziemia jest zamarznięta, pokryta grudami”³⁰¹.

september i august

September znaczy „siódmy”, choć jest dziewiątym miesiącem, a lipiec i sierpień noszą w językach zachodnich imiona dwóch Rzymian.

Droga: łacina septem „siedem” → September „siódmy miesiąc”³⁰² → francuski septembre (1119, „dziewiąty miesiąc roku”)³⁰³; łacina decem „dziesięć” → December²⁴⁶; łacina Sextilis „szósty” → Augustus³⁰⁴ → angielski August³⁰⁴; łacina Julius (mensis) „miesiąc Juliusza” → angielski July³⁰⁵³⁰⁶

Rok rzymski zaczynał się w marcu³⁰³. Dzisiejszy sierpień był więc szóstym miesiącem i nazywał się Sextilis; cesarz August chciał mieć miesiąc swojego imienia i senat zmienił Sextilis na Augustus³⁰⁴. Lipiec nosi imię Juliusza Cezara, który urodził się w tym miesiącu i zreformował kalendarz³⁰⁵. W latach 40. p.n.e. kalendarz rzymski wyprzedzał słoneczny o trzy miesiące; Cezar, za radą astronoma Sosigenesa, przyjął rok 365¼ dnia, a żeby zrównać oba kalendarze, wydłużył rok 46 p.n.e. do 445 dni³⁰⁷.

Ciekawostka

Po starofrancusku lipiec nazywał się juignet, „mały czerwiec”. Dzisiejsze juillet powstało z niego pod wpływem dawnego juil i łacińskiego julius³⁰⁵.

talar i dolar

Dolar nosi nazwę czeskiego miasteczka górniczego.

Droga: niemiecka nazwa miejscowości Joachimsthal (dziś Jáchymov w Czechach) → Joachimsthaler (Guldengroschen), srebrna moneta bita tam od 1518 r. → skrócone Taler (XVI w.)³⁰⁸ → polski talar³⁰⁹; → dolnoniemiecki daler, niderlandzki daelder → angielski daler, daller, ok. 1600 r. dollar³⁰⁸ → polski dolar, z angielskiego³¹⁰; w 1785 r. dollar został jednostką monetarną USA³¹¹

Na początku XVI wieku obok Jáchymova, po niemiecku Sankt Joachimstal, otwarto kopalnię srebra, a bite z niego monety nazwano joachimstaler, krócej Taler³¹¹. Anglicy przejęli niderlandzką albo dolnoniemiecką postać daler dla talara i monet na nim wzorowanych, jak hiszpańskie peso, które krążyło w brytyjskich koloniach Ameryki Północnej³¹¹. Gdy w 1785 r. niepodległe już kolonie wybierały jednostkę monetarną, postawiły na dollar³¹¹. Niemcy wzięli potem Dollar z powrotem, w XVIII wieku³⁰⁸.

Uwaga

Słownik PWN nazywa Joachimsthal miejscowością „ze słynną w średniowieczu kopalnią srebra”³⁰⁹, a według Merriam-Webstera kopalnię otwarto na początku XVI wieku³¹¹.

Mity etymologiczne

Najlepsze historie o słowach bywają nieprawdziwe: ktoś zgrabnie rozwija skrót albo dopisuje scenę z kozakami. Oto pięć takich opowieści i to, co mówią o nich słowniki. Spór o to, czy szachowy mat znaczy „umarł”, opisaliśmy przy słowie szach mat.

OK

Prawdopodobnie najszerzej rozpoznawane słowo świata zaczęło się od żartu z ortografii³¹².

Droga: angielskie all correct „wszystko w porządku” → żartobliwa pisownia oll korrect → skrót o.k. (1839)³¹³³¹² → OK, jako rzeczownik od 1841 r., jako czasownik od 1882 r.³¹³

Popularna wersja. Merriam-Webster pisze, że niektórzy do dziś wierzą, iż OK to „Old Kinderhook”; najtrwalszy okazał się wywód z czoktawskiego okeh, zaproponowany w 1885 r., a prezydent Woodrow Wilson pisał okeh na zatwierdzanych dokumentach, bo O.K. uważał za błąd³¹². Niemcy wywodzili OK z Oberst Kommandant, Francuzi z haitańskiego portu Aux Cayes, inni z telegraficznego open key³¹⁴.

Co mówią słowniki. W latach 60. XX wieku Allen Walker Read z Uniwersytetu Columbia ustalił, że OK pierwszy raz pojawiło się w druku 23 marca 1839 r. w Boston Morning Post, w satyrycznym tekście redaktora Charlesa Gordona Greene’a³¹⁴. Bostońska prasa szalała wtedy na punkcie skrótów: N.G. (no go), A.R. (all right), a nawet skrótów od celowo błędnej pisowni, jak K.G. (know go) czy O.W. (oll wright); przetrwało tylko O.K.³¹³ Rozsławiła je kampania wyborcza 1840 r.: zwolennicy prezydenta Martina Van Burena, zwanego Old Kinderhook od rodzinnego miasta, zakładali kluby OK³¹²³¹⁴. W 1975 r. Frank Greco proponował kilka źródeł naraz, m.in. szkockie och aye „ach tak”, ale teoria Reada pozostaje jedną z najbardziej przekonujących³¹⁴.

bistro

Kozacy w Paryżu wołający „bistra!” to piękna scena, ale najstarszy zapis słowa, jaki podaje TLFi, jest o 70 lat późniejszy.

Wersja kozacka. Żadne z wykorzystanych źródeł nie nazywa jej popularnym przekonaniem. Fundacja Napoleońska podaje ją w trybie przypuszczającym jako możliwą etymologię, w dwóch odmianach. W pierwszej, z czasów wyprawy na Rosję, kozacy w tawernach szybko dopijali i wychodzili, żeby nie spotkać huzarów Wielkiej Armii, i mówili do siebie bistra „szybko”, a francuscy żołnierze umawiali się tam, gdzie mówiono „bistra”. W drugiej kozacy w okupowanym Paryżu w marcu 1814 r. ponaglali obsługę w barach: „bistra, bistra!”³¹⁵

Co mówią słowniki. TLFi notuje bistro „szynkarz” w argocie dopiero w 1884 r., a bistrot w 1892 r.³¹⁶ Pochodzenie jest niejasne: TLFi łączy słowo raczej z bistraud „mały służący” z gwary regionu Poitou, jeśli najpierw nazywano tak pomocnika handlarza winem, niż z bistingo „karczma” (1845)³¹⁶. Hipotezę rosyjską TLFi uznaje za „niedostatecznie uzasadnioną”³¹⁶. Angielski przejął bistro w 1919 r.³¹⁷

posh

„Port out, starboard home” brzmi jak doskonała etymologia; brakuje jej tylko dowodów.

Popularna wersja. To jedno z pytań, które redakcja Merriam-Webstera dostaje najczęściej³¹⁸. W rejsach między Wielką Brytanią a Indiami najlepsze kabiny, bez popołudniowego słońca, miały być na lewej burcie w drodze tam i na prawej z powrotem, a bilety na nie podobno stemplowano literami POSH³¹⁸.

Co mówią słowniki. Pochodzenie słowa jest nieznane, a pierwsze znane użycie pochodzi z 1914 r.³¹⁹ Redakcja nie widziała ani jednego biletu ze stemplem POSH ani artykułu o takim zwyczaju³¹⁸. Najwcześniejsze przykłady pochodzą głównie z brytyjskiego wojska, od żołnierzy niższych stopni, a nie od pasażerów liniowców do Indii; w 1915 r. w The East Kent Yeoman czytamy: The parade looked very “posh”, „Parada wyglądała bardzo szykownie”³²⁰. Redakcja kończy: if you find an old transoceanic ticket in your attic that’s stamped “POSH,” let us know, „jeśli znajdziesz na strychu stary bilet transoceaniczny ze stemplem POSH, daj nam znać”³¹⁸.

SOS

SOS nie znaczy „Save Our Souls”, bo nie znaczy niczego.

Popularna wersja. Litery rozwija się jako „ratujcie nasze dusze” albo „ratujcie nasz statek”³²⁰.

Co mówią słowniki. SOS weszło do słownictwa w 1910 r. i nie ma nic wspólnego z ratowaniem dusz ani statków³²⁰³²¹. Wybrano je, bo w alfabecie Morse’a łatwo je nadać: trzy kropki, trzy kreski, trzy kropki³²⁰³²¹. Zastąpiło wcześniejszy sygnał CQD, w którym CQ oznaczało alarm, a D znaczyło danger, „niebezpieczeństwo”³²⁰. Merriam-Webster dodaje, że gdyby został CQD, pewnie dorobilibyśmy mu bajkę w rodzaju Come Quick, Dammit!, „Przybywajcie szybko, do licha!”³²⁰ Obok SOS używa się mówionego Mayday, wymawianego jak francuskie m’aider, „pomóżcie mi”³²².

Ciekawostka

W receptach lekarskich skrót SOS istnieje naprawdę: to łacińskie si opus sit, „jeśli trzeba”³²¹. A golf nie jest skrótem od gentlemen only, ladies forbidden: słowo ma prawie 600 lat, a ta fraza pojawia się dopiero pod koniec lat 80. XX wieku³²⁰.

salary

Opowieść o rzymskich żołnierzach, którym płacono na zakup soli, nie ma oparcia w źródłach antycznych, choć angielska salary, „pensja”, rzeczywiście ma sól w rdzeniu.

Droga: łacina sāl „sól” → salārius „solny” → salārium „oficjalna płaca piastującego urząd cywilny lub wojskowy” → anglo-francuski → średnioangielski salarie, salaire „wynagrodzenie, zapłata” (XIII w.)³²³²⁴⁶

Popularna wersja. Merriam-Webster nazywa popularnym przekonanie, że salārium było pierwotnie pieniędzmi dla rzymskich żołnierzy na zakup soli³²³.

Co mówią słowniki. Przekonanie to nie ma oparcia w źródłach antycznych³²³. Opiera się na domyśle, że salārium to skrót niepoświadczonego wyrażenia salārium argentum „solne pieniądze”, na wzór calceārium „pieniądze na buty”; domysł trafił do słownika łaciny Lewisa i Shorta (1879), który przepisał go z wcześniejszych słowników Freunda (1840) i Schellera (1783), choć Scheller domyślał się słowa dōnum „dar”³²³. Pliniusz Starszy pisał w Historii naturalnej (31, 89) tylko tyle, że sól ma jakiś udział w zaszczytach i służbie wojskowej: honoribus etiam militiaeque interponitur salariis inde dictis, „wchodzi też w zaszczyty i w służbę wojskową, skąd nazwa salaria” (przekład ułożony)³²³. Sól była więc jakoś związana z oficjalną płacą, ale dalsze domysły to według Merriam-Webstera zgadywanie³²³.

Podsumowanie

Słowa wędrują razem z rzeczami i ludźmi: szabat dotarł do Słowian przez łacinę, talar i dolar ze srebrem z czeskiej kopalni, budżet ze skórzaną sakiewką angielskiego ministra. Po drodze zmieniają brzmienie i znaczenie, czasem w przeciwne strony, jak angielskie silly i niemieckie selig. Pod spodem często kryje się ten sam praindoeuropejski korzeń, więc wideo, idea i polskie „wiem” okazują się krewnymi. Gdy etymologia brzmi zbyt zgrabnie, jak POSH czy „bistra!” kozaków, warto sprawdzić, czy ktoś widział ją w starym tekście.

Sprawdź się

Ile dni oznacza kwarantanna i skąd ta nazwa?
Kim był Charles Boycott i dlaczego jego nazwisko stało się słowem?
Jakie polskie słowo Niemcy przejęli jako Gurke i co pierwotnie znaczyło jego greckie źródło?
Skąd się wziął robot?
Dlaczego September, czyli „siódmy”, jest dziewiątym miesiącem?
Co znaczyło angielskie nice, gdy w XIV wieku weszło do języka?

Odpowiedzi

Czterdzieści: polska kwarantanna pochodzi z francuskiego quarantaine, od quarante „czterdzieści”, a statki podejrzane o przewożenie choroby zatrzymywano na 40 dni.

Zarządcą majątków w irlandzkim hrabstwie Mayo; w 1880 r., gdy próbował eksmitować dzierżawców, Liga Ziemska wezwała do zerwania z nim wszelkich kontaktów i jego nazwisko zaczęło oznaczać taki protest.

Ogórek; jego źródłem jest greckie áōros „niedojrzały”.

Z czeskiego robota „ciężka praca, pańszczyzna”, przez sztukę Karela Čapka R.U.R. z 1920 r.

Bo rok rzymski zaczynał się w marcu.

„Głupi”; „miły” znaczy dopiero od XIX wieku.

Co dalej czytać

jezyki-indoeuropejskie, jezyk-praindoeuropejski, jezyk-perski
Pojęcia o języku: tropy, figury, pomyłki i gry słowne, Frazeologizmy: skąd się wzięły i co znaczą, etymologia-ludowa
kalendarz-julianski, alfabet-morse-a

Źródła

Encyclopaedia Britannica, Charles Cunningham Boycott, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/5ecc61e99a3f4ac7.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: canapé, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/073949a51a2999b0.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Internet Archive, A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego (1927), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b295097c91a7be9d.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵ ↩¹⁶ ↩¹⁷ ↩¹⁸ ↩¹⁹ ↩²⁰ ↩²¹ ↩²² ↩²³ ↩²⁴ ↩²⁵ ↩²⁶ ↩²⁷ ↩²⁸ ↩²⁹ ↩³⁰ ↩³¹ ↩³² ↩³³ ↩³⁴ ↩³⁵ ↩³⁶ ↩³⁷
The Institute of Ismaili Studies, F. Daftary, „Assassin”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/58322d9c90b1eb73.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸
University of Chicago (DSAL), F. Steingass, A Comprehensive Persian-English Dictionary: ḥashīsh, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e22ac027eb354bee.md ↩
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: assassin, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/4dc06c153262b16a.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Wydawnictwo Naukowe PWN, asasyn (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a7b75075322fd090.md ↩ ↩²
Encyclopaedia Iranica, F. Daftary, „Ḥasan Ṣabbāḥ”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/65873a7c6110d39a.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Encyclopaedia Iranica, F. Daftary, „Fedāʾī”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/fd5c7e98029b7309.md ↩ ↩² ↩³
Encyclopaedia Iranica, B. Hourcade, „Alamūt”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/fa6c7f877bee8781.md ↩
Columbia University Libraries, Digital Dante: Inferno 19, w. 49–51, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b0cee80dc3560100.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, haszysz (etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/cb85975b2c20661e.md ↩
Merriam-Webster, Assassin, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a9800f82a44ffe08.md ↩
Project Gutenberg, The Travels of Marco Polo, t. 1, przeł. i kom. H. Yule, rozdz. XXIII, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/391f6beea9fcbd50.md ↩
Merriam-Webster, Quarantine, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d2a1e70e62d2703c.md ↩ ↩² ↩³
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: quarantaine, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/537c48e1ca825280.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, kwarantanna (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/6a7e75598a6798cd.md ↩
Centers for Disease Control and Prevention, E. Tognotti, „Lessons from the History of Quarantine, from Plague to Influenza A”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0b5e0f0d1cb39291.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Merriam-Webster, Boycott, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a9352bd78b1c613e.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: boycotter, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c9e085dacd6078be.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Wydawnictwo Naukowe PWN, bojkot (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/fbf7469f486c9707.md ↩ ↩²
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: lyncher, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/8d917fe83180f741.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Merriam-Webster, Lynch, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/94ea651a5eef5387.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, lincz (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/922b786ebfef7179.md ↩ ↩² ↩³
Encyclopaedia Britannica, Lynching in the United States, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/41f76ce45a405e80.md ↩ ↩²
Wikisource (en), Encyclopaedia Britannica (1911), „Hooligan”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/66c2d1d300fa8dc8.md ↩ ↩²
Merriam-Webster, Hooligan, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/854a3df0ff008dfd.md ↩ ↩² ↩³
Uniwersytet Wrocławski (Acta Universitatis Wratislaviensis), R. Kokot, „Z rozważań o chuligańskim charakterze zachowań przestępnych…”, przyp. 1, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/9e6c104b12b2b5b3.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Victorian London (victorianlondon.org), C. Rook, The Hooligan Nights (1899), rozdz. 1, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/ad555d416b3ee551.md ↩
Internet Archive, C. Rook, The Hooligan Nights (Londyn 1901, pierwodruk 1899), skan University of California Libraries, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e5c764abdefb12e7.md ↩
Merriam-Webster, Sabot, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/21566bcf1ff2b1fa.md ↩ ↩²
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: saboter, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0bef2a43755872c1.md ↩ ↩² ↩³
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: sabotage, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/8bd0b1c0c71712e3.md ↩ ↩² ↩³
Wydawnictwo Naukowe PWN, sabotaż (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/eb105cccd97ed208.md ↩ ↩²
Merriam-Webster, Sabotage, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/5eca477df8a738a3.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, maraton (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/96a49cd913f56b77.md ↩ ↩² ↩³
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: marathon, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/444faf9345508ffd.md ↩ ↩² ↩³
Encyclopaedia Britannica, Marathon, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/2b815ba7066d57b5.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Perseus Digital Library, Tufts University, Herodot, Dzieje VI 105 (przeł. A. D. Godley), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/faa86dc8d8f73ab5.md ↩
Perseus Digital Library, Tufts University, Herodot, Dzieje VI 106 (przeł. A. D. Godley), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/75933c0de765e3df.md ↩
University of Chicago (LacusCurtius), Plutarch, De gloria Atheniensium 3 (przeł. F. C. Babbitt), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/3bb947cbb90eca86.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, nepotyzm (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/cfb4d62087238156.md ↩ ↩²
Encyclopaedia Britannica, Nepotism, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/8b23499deeb2808c.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: népotisme, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/64184d7d0faa197d.md ↩ ↩² ↩³
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: silhouette, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/928fbc4baec3a41c.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Wydawnictwo Naukowe PWN, sylwetka (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/694d91bf2135766b.md ↩ ↩²
Encyclopaedia Britannica, Étienne de Silhouette, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a0914fdca99e50cf.md ↩
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: algorithme, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/f443740a969ab7d3.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Wydawnictwo Naukowe PWN, algorytm (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0ef48b887679838b.md ↩ ↩² ↩³
University of St Andrews, MacTutor: Al-Khwarizmi, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/4eacbe052f3ce3a5.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷
Wydawnictwo Naukowe PWN, algebra (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/94b4a0537459320e.md ↩ ↩² ↩³
Real Academia Española, Diccionario de la lengua española: álgebra, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0a126322cb53b702.md ↩ ↩²
Real Academia Española, Diccionario de la lengua española: algebrista, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/8fb95bda157840e0.md ↩
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: nicotiane, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/3114b4ac7bcdc31f.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: nicotine, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/527f68a0022e2761.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, nikotyna (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/3afa1c89e5faf36b.md ↩
Encyclopaedia Britannica, Jean Nicot, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/851e759f731f5ee8.md ↩ ↩² ↩³
Wydawnictwo Naukowe PWN, saksofon (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/58be2b5110ef7c56.md ↩ ↩²
Encyclopaedia Britannica, Adolphe Sax, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/bf8ea6ce98fcaa48.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Encyclopaedia Britannica, Saxophone, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/97e78902b1986286.md ↩ ↩²
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: guillotine, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e35c5c3d135b9fcb.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, gilotyna (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/5ca35a17d0abeb5b.md ↩ ↩²
Encyclopaedia Britannica, Guillotine, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c02b6dc5b586b85c.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: sandwich, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e5d51fbaf5754073.md ↩ ↩² ↩³
Wydawnictwo Naukowe PWN, sandwicz (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7145029ea241f5b5.md ↩
Encyclopaedia Britannica, John Montagu, 4th earl of Sandwich, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/4a0b085bcaca4f40.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: mansarde, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0d84995e5d1b81c3.md ↩ ↩² ↩³
Wydawnictwo Naukowe PWN, mansarda (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/af62f8351f095a93.md ↩
Encyclopaedia Britannica, François Mansart, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a37cd6976fcfe7b7.md ↩ ↩² ↩³
Ministerstwo Cyfryzacji, dane.gov.pl, Imiona nadawane dzieciom w Polsce (opis zbioru danych), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/1817b971e645a36e.md ↩
Ministerstwo Cyfryzacji, dane.gov.pl, Imiona żeńskie nadane dzieciom w Polsce w 2025 r. - imię pierwsze (opis zasobu), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/74af72fca5a5b731.md ↩
Ministerstwo Cyfryzacji, dane.gov.pl, Imiona męskie nadane dzieciom w Polsce w 2025 r. - imię pierwsze (opis zasobu), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/6f8bad085e86600b.md ↩
Ministerstwo Cyfryzacji, dane.gov.pl, Imiona żeńskie nadane dzieciom w Polsce w 2025 r. (imię pierwsze), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b2434a455eddd1ed.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
Ministerstwo Cyfryzacji, dane.gov.pl, Imiona męskie nadane dzieciom w Polsce w 2025 r. (imię pierwsze), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/654924d0e813267c.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
New Advent, H. Thurston, „Natal Day”, The Catholic Encyclopedia (1911), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c2eddec4133e2436.md ↩ ↩² ↩³
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: noël, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0a9f239000f943fa.md ↩ ↩² ↩³
Dictionary of Medieval Names from European Sources (DMNES), S. L. Uckelman, „Natalie”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/37d0c1389fdd8eef.md ↩ ↩²
Ministerstwo Cyfryzacji, dane.gov.pl, Imiona żeńskie nadane dzieciom w Polsce w 2020 r. (imię pierwsze), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/778018e725e28702.md ↩
Dictionary of Medieval Names from European Sources (DMNES), „Theodore”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c118643e4368aacf.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Dictionary of Medieval Names from European Sources (DMNES), „Dorothy”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/da8b9357eb0455b1.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Dictionary of Medieval Names from European Sources (DMNES), „Philip”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d40011268eae8745.md ↩ ↩² ↩³
Encyclopaedia Britannica, Philippines, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/6e2c2ec82207e08a.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, filip (Słownik języka polskiego PWN), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/14511b8f40c484b5.md ↩
Dictionary of Medieval Names from European Sources (DMNES), „Sophia”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7be89b3142660e36.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Encyclopaedia Britannica, Hagia Sophia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/fb638e381c3ebebc.md ↩
Dictionary of Medieval Names from European Sources (DMNES), „Barbara”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/86394785adb17f32.md ↩ ↩²
New Advent, J. P. Kirsch, „St. Barbara”, The Catholic Encyclopedia (1907), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7e726ad56b64692b.md ↩ ↩² ↩³
Encyclopaedia Britannica, Saint Barbara, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/17fed1cef2b01482.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Wydawnictwo Naukowe PWN, barbórka (Słownik języka polskiego PWN), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/bc2877abf67cde78.md ↩
Dictionary of Medieval Names from European Sources (DMNES), „Casimir”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/1e8003e85c620be0.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Uniwersytet Warmińsko-Mazurski (BazHum), E. Breza, „Imiona dwuczłonowe analogiczne (wtórne)”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/fb2e5d9390957da8.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Dictionary of Medieval Names from European Sources (DMNES), „Peter”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c862c5b9d0b6f39c.md ↩ ↩²
Wikisource (pl), Biblia Wujka (1923), J 1, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/31437d1a2e4be9fe.md ↩
Perseus Digital Library, Tufts University, Mt 16 (tekst grecki), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/ac33c455a74a4c3a.md ↩
Wikisource (pl), Biblia Wujka (1923), Mt 16, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/253df8136feabe49.md ↩
Dictionary of Medieval Names from European Sources (DMNES), „Christopher”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/25e7f36a50d79139.md ↩ ↩²
New Advent, F. Mershman, „St. Christopher”, The Catholic Encyclopedia (1908), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/1a3a598050a43d97.md ↩ ↩²
Encyclopaedia Britannica, Saint Christopher, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/6db72a63105c5170.md ↩
Dictionary of Medieval Names from European Sources (DMNES), „Margaret”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/345675bd10ff975d.md ↩ ↩²
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: marguerite, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/8cb7038245a63119.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
University of Chicago (DSAL), F. Steingass, A Comprehensive Persian-English Dictionary: shāh, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0ab479e915a58122.md ↩
Encyclopaedia Iranica, B. Utas, M. Dabīrsīāqī, „Chess”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/cf3d7d6e186b74ce.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: mat 1, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/4f913bf301406009.md ↩ ↩²
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: échec 2, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/62ccc5caca221fab.md ↩ ↩²
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: szach, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/34c1771a89cc652c.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, mat, szach-mat (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/92bc8aca8fa30db5.md ↩ ↩²
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: mat, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/72556685006ccb56.md ↩
Merriam-Webster, Checkmate, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d962de9ad19d626e.md ↩
University of Chicago (DSAL), F. Steingass, A Comprehensive Persian-English Dictionary: māt, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7c3bdda97f6dd6ee.md ↩
Real Academia Española, Diccionario de la lengua española: jaque, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/3337978f52f18403.md ↩
Universität zu Köln, Monier-Williams, Sanskrit-English Dictionary: ratha, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c354a7c80aa08a8a.md ↩
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: roc 2, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/16a9750c641acaca.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Merriam-Webster, Rook, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/15455264f686c1ab.md ↩ ↩² ↩³
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: roquer, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/95f6b3997b29b7ab.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, roszada (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/5dbd02e25977dc4f.md ↩ ↩² ↩³
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: roszada, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/ab948a7e2b0cfd24.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Universität zu Köln, Monier-Williams, Sanskrit-English Dictionary: caturaṅga, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a22fb2a0f789eec1.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, hetman (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/34788dc375423fb7.md ↩ ↩² ↩³
Encyclopaedia Iranica, F. de Blois, C. E. Bosworth, „Dīvān”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c3949b62d9608b76.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: divan 2, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c8556ad2404ffd99.md ↩ ↩²
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: dywan, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/cacdb1580ed7bbc1.md ↩ ↩²
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: douane, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/3e3c79f86eece56d.md ↩
Real Academia Española, Diccionario de la lengua española: aduana, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d9cc2840b87f4ee3.md ↩
Merriam-Webster, Divan, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/456a62134cf444cc.md ↩
Universität zu Köln, Monier-Williams, Sanskrit-English Dictionary: śarkarā, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/f4ae3b89ea399a2b.md ↩
University of Chicago (DSAL), F. Steingass, A Comprehensive Persian-English Dictionary: shakar, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a110e1f7dae31a67.md ↩
Merriam-Webster, Sugar, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7ee5302c0fc8fb4a.md ↩ ↩² ↩³
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: sucre 1, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/db10eec86b8f2bb8.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: cukier, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/379c39f182e4e12e.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, sacharyna (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e3510f7bd67e7747.md ↩ ↩²
Encyclopaedia Iranica, W. Floor, „Sugar: cultivation, manufacturing and processing”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/44c098382357abe7.md ↩ ↩²
Real Academia Española, Diccionario de la lengua española: azúcar, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a3227294368e90bd.md ↩ ↩²
Science History Institute, J. Hicks, „The Pursuit of Sweet”, Distillations (2010), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/3cf53e18f5f75283.md ↩ ↩²
Universität zu Köln, Monier-Williams, Sanskrit-English Dictionary: śūnya, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/80ee2b480b1d17a9.md ↩ ↩²
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: chiffre, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/4f431461de8ea83f.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: cyfra, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/4e2d8a251b4f84e4.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, cyfra (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/166ce2fcbafd51ab.md ↩
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: zéro, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/8743fcbed2407fcb.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Merriam-Webster, Zero, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7db8a7763741e006.md ↩
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: zero, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/6281e213ef751a0a.md ↩
University of St Andrews, J. J. O’Connor, E. F. Robertson, „Fibonacci”, MacTutor, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/831b99d7ff4cd147.md ↩ ↩²
University of St Andrews, J. J. O’Connor, E. F. Robertson, „A history of Zero”, MacTutor, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e8bae316dc42a541.md ↩
Merriam-Webster, Cipher, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/bf70d82e60492fa9.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, zero (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0dba5bcc1de0feee.md ↩
Universität zu Köln, Monier-Williams, Sanskrit-English Dictionary: nāraṅga, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/f0b3ed46f4527b7a.md ↩
Merriam-Webster, Orange, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/fac172afa455c236.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
University of Chicago (DSAL), F. Steingass, A Comprehensive Persian-English Dictionary: nāranj, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/6749d00d4d0cc213.md ↩ ↩² ↩³
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: orange, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e36920ba094b50db.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: pomarańcza, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7b9874b008eab707.md ↩ ↩²
Real Academia Española, Diccionario de la lengua española: naranja, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/542daea70d873853.md ↩ ↩²
Merriam-Webster, Arsenal, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/ba177da0ad21a88d.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
Wydawnictwo Naukowe PWN, arsenał (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/3088c90b955039e2.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: arsenal, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/271ea3a34dc6854d.md ↩ ↩² ↩³
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: arsenał, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/921c59b3ef56a696.md ↩
Columbia University Libraries, Digital Dante: Inferno 21, w. 7–9, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/afc51c5f09959c9c.md ↩
Merriam-Webster, Magazine, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/52ff23acbb32a70f.md ↩
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: magasin, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0f41bc4ed0e4da86.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: magazyn, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/84b32da29e936d0a.md ↩
Encyclopaedia Britannica, The Gentleman’s Magazine, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/420f2475763b3544.md ↩ ↩²
Real Academia Española, Diccionario de la lengua española: almacén, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/462e38b2669870f0.md ↩
Merriam-Webster, Admiral, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/ab054aa675d53069.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: amiral, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/ca9d9cf2fea13d70.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Wydawnictwo Naukowe PWN, admirał (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/3fdc14eec63e1cf9.md ↩
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: admirał, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/430d0aee0d73efd6.md ↩
Merriam-Webster, Coffee, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/ca6cda178f4c3153.md ↩ ↩² ↩³
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: kawa, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/6d122bd7efe39dd1.md ↩ ↩² ↩³
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: café, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d51f691008d45da1.md ↩ ↩²
Encyclopaedia Britannica, Coffee, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/07d14ce497696905.md ↩ ↩² ↩³
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: sequin, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/ee4146c0dd563565.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Merriam-Webster, Sequin, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7bf034566b1c939b.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, cekin (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0ad71650ba9a4239.md ↩ ↩²
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: cekin, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0d1a4b9524565266.md ↩ ↩²
Merriam-Webster, Alcohol, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0f5be1307ec9eea2.md ↩
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: alcool, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/2d8f0e1ccad36be2.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: alkohol, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/8d86e0896589676b.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, alkohol (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c4773d7c835caef3.md ↩
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: kiosque, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/1b7dc955794a9258.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Merriam-Webster, Kiosk, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/3869e29415e60cdd.md ↩
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: kiosk, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e3ab128bae629e8a.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, kiosk (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/dd200ab9aa8ec75e.md ↩
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: horde, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c83ab14f2938dae3.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften (DWDS), W. Pfeifer, Etymologisches Wörterbuch des Deutschen: Horde, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/bdab9ecd1717daf4.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Wydawnictwo Naukowe PWN, horda (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0e8dab2c124c2167.md ↩
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: horda, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/00f086c55cb229c8.md ↩
Merriam-Webster, Horde, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/76852ae6e94cfa39.md ↩ ↩²
Encyclopaedia Britannica, Urdu language, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e2c570e795d735af.md ↩
Merriam-Webster, Urdu, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/1cdd304d90f6cf6f.md ↩
University of Chicago (DSAL), F. Steingass, A Comprehensive Persian-English Dictionary: przedmowa, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/cfd404ae4ff6b77f.md ↩
University of Chicago (DSAL), F. Steingass, A Comprehensive Persian-English Dictionary: urdū, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/62e79ec82401fe24.md ↩
Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften (DWDS), W. Pfeifer, Etymologisches Wörterbuch des Deutschen: Gurke, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/28518e530400c304.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: ogórek, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/206b332e1fcbae7d.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Merriam-Webster, Gherkin, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/13f1e8cef647cc9d.md ↩
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: granica, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/44dff7e6fd39d782.md ↩ ↩²
Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften (DWDS), W. Pfeifer, Etymologisches Wörterbuch des Deutschen: Grenze, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/88ab82c18af32615.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: robot, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/3536527244a33739.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Merriam-Webster, Robot, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/441aa5b879385a0d.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: robot, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c571bfb6e11386c9.md ↩ ↩²
Encyclopaedia Britannica, Karel Čapek, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/cfb6dc71d9d20850.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, robot (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/3669b41095e12e19.md ↩
Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften (DWDS), W. Pfeifer, Etymologisches Wörterbuch des Deutschen: Vampir, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d4446114fe0893f0.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: vampire, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7e4f5f4bd7c918f9.md ↩ ↩² ↩³
Wydawnictwo Naukowe PWN, wampir (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a4fc0ae33393fa4e.md ↩ ↩² ↩³
Merriam-Webster, Vampire, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/3c5afbb9c6d0b985.md ↩
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: wampir, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/26fef7c05d9a81bc.md ↩
Encyclopaedia Britannica, Vampire, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/08f88761776b9a07.md ↩
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: upiór, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e948c740eb97d187.md ↩
Merriam-Webster, Polonaise, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/cfbe1e30726ba189.md ↩ ↩² ↩³
Wydawnictwo Naukowe PWN, polonez (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/bcc9c1abed2de059.md ↩ ↩²
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: polonez, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/25ccd62f039fc737.md ↩
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: mazurek, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/bf3feb1bb39a7fd5.md ↩ ↩² ↩³
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: mazurka, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/9ec081ac9a419126.md ↩ ↩²
Merriam-Webster, Mazurka, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/238edae3477ec8d9.md ↩ ↩²
Encyclopaedia Britannica, Polonaise, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/30584b6d8839e183.md ↩ ↩²
Encyclopaedia Britannica, Mazurka, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d1ed8a8208b4ead4.md ↩
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: polka, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/73930fc7ab31c0f0.md ↩
Merriam-Webster, Polka, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/dc35de9a3025b825.md ↩
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: baba, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/373667e7bd75543d.md ↩
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: baba 2, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b4438dc9f1686761.md ↩ ↩² ↩³
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: babka, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/48aaccfebf57a634.md ↩
Encyclopaedia Britannica, Stanisław I, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/037a7ef6f6f05311.md ↩
Merriam-Webster, Kielbasa, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/4b415855568c11b4.md ↩
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: kiełbasa, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/cf48e4212f664b9b.md ↩
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: hetman, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b8a7432bde258435.md ↩ ↩² ↩³
Merriam-Webster, Hetman, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/088ed58d495c7d9c.md ↩
Encyclopaedia Britannica, Hetman, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/825854d6b081828f.md ↩ ↩²
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: szabla, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/659ac610a23cb066.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften (DWDS), W. Pfeifer, Etymologisches Wörterbuch des Deutschen: Säbel, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/39ab022750fd6fec.md ↩ ↩² ↩³
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: sabre, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/45cb78fe9cf1fd50.md ↩ ↩² ↩³
Merriam-Webster, Saber, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/4ebb422a06fe227e.md ↩ ↩²
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: kolasa, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/86641213988dafc0.md ↩ ↩² ↩³
Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften (DWDS), W. Pfeifer, Etymologisches Wörterbuch des Deutschen: Kalesche, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/55f7f9b9f7a2fe7f.md ↩ ↩² ↩³
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: calèche, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/49007999d8afd453.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Merriam-Webster, Calash, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e36807bf2a20241e.md ↩ ↩²
Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften (DWDS), W. Pfeifer, Etymologisches Wörterbuch des Deutschen: Haubitze, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e8dd1ec48a21782f.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: haubica, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/70cce12968c8fe85.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, haubica (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b825ac3fb09c5b61.md ↩
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: obus, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/2920985344d1b683.md ↩ ↩²
Merriam-Webster, Howitzer, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a2456a17c5844efa.md ↩
Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften (DWDS), W. Pfeifer, Etymologisches Wörterbuch des Deutschen: Pistole, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/4e26430248c9891f.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
Merriam-Webster, Pistol, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/522a0c180176f9a2.md ↩ ↩² ↩³
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: pistolet, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/fc01e2af6c785595.md ↩ ↩²
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: pistolet, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d342fcb8a554bff0.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, pistolet (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a5cd9ad108c66859.md ↩
Merriam-Webster, Nice, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/503498b7268e430d.md ↩ ↩² ↩³
Merriam-Webster, 15 Words That Used to Mean Something Different, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/32bd061e097deb30.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Houghton Mifflin Harcourt (American Heritage Dictionary), Appendix I: Indo-European Roots, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c5ff3775998f6897.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵ ↩¹⁶ ↩¹⁷ ↩¹⁸ ↩¹⁹ ↩²⁰ ↩²¹ ↩²² ↩²³ ↩²⁴ ↩²⁵ ↩²⁶ ↩²⁷ ↩²⁸ ↩²⁹ ↩³⁰ ↩³¹ ↩³² ↩³³ ↩³⁴ ↩³⁵ ↩³⁶ ↩³⁷ ↩³⁸ ↩³⁹ ↩⁴⁰
Merriam-Webster, Silly, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/935684a96c875b4b.md ↩ ↩² ↩³
Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften (DWDS), W. Pfeifer, Etymologisches Wörterbuch des Deutschen: selig, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7f670ceb60bdbb74.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Merriam-Webster, Idiot, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/257e6a3b15def133.md ↩
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: idiot, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/13a0e2758251be73.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: idiota, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/8fbe43a43011c4aa.md ↩ ↩² ↩³
Wydawnictwo Naukowe PWN, A. Wolański, „spolegliwy” (Poradnia Językowa PWN), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c70b8fb3a7d0c605.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, spolegliwy (Słownik języka polskiego PWN), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/32b8a20d89e12f93.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, M. Bańko, „spolegliwy” (Poradnia Językowa PWN), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/967e9803351aad66.md ↩ ↩² ↩³
Merriam-Webster, Budget, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/5b1f0bcabb8953d2.md ↩ ↩²
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: budget, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/9cd478f148fd6ff1.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Wydawnictwo Naukowe PWN, budżet (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/8c371f3532684dd6.md ↩
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: budżet, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/8b8874bed01cddbb.md ↩
Merriam-Webster, Bankrupt, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/86aa60f3c7bafea8.md ↩ ↩² ↩³
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: banqueroute, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/07e3fb67c8ed26a4.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Wydawnictwo Naukowe PWN, bankrut (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/167a3aa0356b1433.md ↩ ↩²
Merriam-Webster, Cancel, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7678bd90014025d8.md ↩ ↩²
Merriam-Webster, Chancellor, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/04ca794db4560e42.md ↩
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: kanclerz, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/1637ef3e99bdbe43.md ↩ ↩² ↩³
Wydawnictwo Naukowe PWN, kanclerz (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/5bf36afe998da3f0.md ↩ ↩²
Encyclopaedia Britannica, Chancellor, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7cda4320646bc920.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Encyclopaedia Britannica, Palatine Hill, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/be652252c14fab66.md ↩ ↩² ↩³
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: palais, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e3bdb881ba2a7885.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: pałac, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/5bf6e057670ac439.md ↩
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: wideo, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/2d5d79e52c4d92a0.md ↩
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: idea, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/824733d542e24e1e.md ↩
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: historia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b2ba814aa72a7674.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, pingwin (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/62fc97208ae8922d.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, podium (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/4c187e401578a7fc.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, antypody (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/17d7f1721d0b1699.md ↩
Merriam-Webster, Pajama, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e120c86e30ef30d9.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, piżama (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/43b05f1871d0c365.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, pesymizm (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b8e0842cafb45eee.md ↩
Wydawnictwo Naukowe PWN, bulimia (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/63ff2729c0970608.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, hekatomba (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/4814b451563abc3e.md ↩ ↩²
Merriam-Webster, Pal, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a90a97b91f062734.md ↩
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: niedziela, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c3abd1583f1f2d36.md ↩
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: poniedziałek, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a536adf51096c6d0.md ↩
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: tydzień, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/79b3c0d713cdaaa2.md ↩ ↩²
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: wtorek, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7a3029b4344d0901.md ↩
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: środa, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/60316386675b0006.md ↩ ↩²
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: czwartek, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/2de716b6304a2f89.md ↩
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: piątek, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c20ff6e333b22057.md ↩
Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften (DWDS), W. Pfeifer, Etymologisches Wörterbuch des Deutschen: Mittwoch, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b1172321bf2a738a.md ↩ ↩² ↩³
Merriam-Webster, Wednesday, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/9890a2ec06e95278.md ↩
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: sobota, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/39f5936be6f639e5.md ↩ ↩²
Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften (DWDS), W. Pfeifer, Etymologisches Wörterbuch des Deutschen: Samstag, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a87b913ef72e4a68.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Merriam-Webster, Saturday, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/5c9383ac4b8781d9.md ↩
Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie (Prace Językoznawcze), R. Bońkowski, „Żniwa w nazewnictwie rodzimych słowiańskich nazw miesięcy”, Prace Językoznawcze XXVI/1 (2024), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/93ab9dcee30e6fcd.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: wrzesień, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/4ea28b50d3db30a6.md ↩
Narodowe Centrum Kultury, „Miesiąc październy” (Ojczysty – dodaj do ulubionych), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/eaf15baf828370bd.md ↩ ↩² ↩³
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: marzec, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a6b2bc74b6c72e2b.md ↩
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: maj, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/fa65b99cba6fbbbc.md ↩
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: luty, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/f23010cbfd4a45a3.md ↩
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: kwiecień, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a4b3e7bb7a9235b6.md ↩
Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: grudzień, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/771c6cf7013c9c75.md ↩
Merriam-Webster, September, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/59ab6e049b9f91f3.md ↩
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: septembre, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/00109c1be87673d9.md ↩ ↩²
Merriam-Webster, August, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/407b708f28ffbbc5.md ↩ ↩² ↩³
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: juillet, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/ed0f46f282da774f.md ↩ ↩² ↩³
Merriam-Webster, July, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/f282da21448fd68c.md ↩
Encyclopaedia Britannica, Julian calendar, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/8a0dcbf7341ac0fe.md ↩
Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften (DWDS), W. Pfeifer, Etymologisches Wörterbuch des Deutschen: Taler, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/f2cfa202649c1d4f.md ↩ ↩² ↩³
Wydawnictwo Naukowe PWN, talar (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/9f4e6dc91ac97e0b.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Naukowe PWN, dolar (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a49fff9dfa932997.md ↩
Merriam-Webster, Dollar, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/41080433689824e7.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Merriam-Webster, The Hilarious History of ‘OK’, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e838ee92a2745c90.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Merriam-Webster, OK, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a8d3688949d112ce.md ↩ ↩² ↩³
Smithsonian Magazine, R. Nuwer, „How One Man Discovered the Obscure Origins of the Word ‘OK’”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/46416010fd51ed82.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Fondation Napoléon (napoleon.org), Bistrot (Dico d’époque), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/30cf0ae933482e62.md ↩
CNRTL / ATILF (CNRS), Trésor de la langue française informatisé: bistro(t), etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/5a8d17d08ed0dd31.md ↩ ↩² ↩³
Merriam-Webster, Bistro, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e8f15ef8eda81539.md ↩
Merriam-Webster, Does ‘Posh’ Really Come From Ocean Travel?, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/902fd7f2d10118fc.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Merriam-Webster, Posh, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/67cceb3dae8ff4c9.md ↩
Merriam-Webster, 7 Good Stories That Just Aren’t True, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/4f9bada77a52bae5.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷
Merriam-Webster, SOS, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/127906da1d3ce9d2.md ↩ ↩² ↩³
Encyclopaedia Britannica, SOS, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/df7c6bc8d5056b62.md ↩
Merriam-Webster, Salary, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/55ed1a261b5256b3.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

Polimata

Przeglądaj

Słowa i ich korzenie

Spis treści

Słowa z historią

asasyn

kwarantanna

bojkot

lincz

chuligan

sabotaż

maraton

nepotyzm

Słowa od ludzi

sylwetka

algorytm i algebra

nikotyna

saksofon

gilotyna

sandwicz i kanapka

mansarda

Imiona

Natalia

Teodor i Dorota

Filip

Zofia

Barbara

Kazimierz

Piotr

Krzysztof

Małgorzata

Wędrówki przez wiele języków

szach mat

roszada

dywan

cukier i sacharyna

cyfra i zero

pomarańcza

arsenał

magazyn

admirał

kawa

cekin

alkohol

kiosk

Polskie i słowiańskie słowa w świecie

horda

ogórek

granica

robot

wampir

polonez i mazurek

baba

hetman

szabla

kolasa

haubica i pistolet

Słowa, które zmieniły znaczenie

nice

silly

idiota

spolegliwy

budżet

bankrut

kanclerz

pałac

Jeden korzeń, wiele słów

widzieć, wiedzieć i historia

podium, antypody i piżama

bulimia i hekatomba

brat, frater i pal

Kalendarz i codzienność

tydzień, niedziela i poniedziałek

wtorek, środa, czwartek i piątek

sobota

lipiec, sierpień, wrzesień i październik

listopad

september i august

talar i dolar

Mity etymologiczne