Frazeologizmy: skąd się wzięły i co znaczą

Kto mówi, że „umywa ręce”, powtarza gest Piłata z Ewangelii, a kto „przekracza Rubikon”, idzie śladem Cezara nad graniczną rzeką. Używamy takich zwrotów bez namysłu, choć każdy jest skrótem całej opowieści. Ta część zbiera skróty z Biblii i ze starożytności: z mitologii, którą językoznawca Mirosław Bańko wymienia jednym tchem z Biblią, oraz z historii i anegdoty, które wymienia osobno¹.

W skrócie

Frazeologizm, czyli związek frazeologiczny, to stałe połączenie wyrazów, którego znaczenia nie da się wywieść ze znaczeń jego części². Frazeologizmy biorą się z dawnej kultury, z mitologii i Biblii, z literatury, historii, legend, anegdot, a nawet z gestów¹. Tu omawiamy 23 zwroty z Biblii i antyku: co znaczą dziś, w jakim tekście się narodziły i jak to samo mówią inne języki.

Sam termin „związek frazeologiczny” różni badacze definiują różnie, zależnie od założeń teoretycznych². W ujęciu S. Skorupki związki frazeologiczne dzielą się na luźne, łączliwe i stałe; idiomem nazywa się związek stały, którego sensu nie odczytamy z poszczególnych słów, jak rzucić rękawicę³. Przysłowie to krótkie, często powtarzane sformułowanie o uniwersalnej treści, traktowane jako rada, ostrzeżenie albo komentarz, np. „Do trzech razy sztuka”⁴; Grzegorz Szpila wśród jego cech wymienia na drugim miejscu to, że jest zdaniem⁵. Skrzydlate słowo to wyrażenie, któremu da się przypisać autora albo konkretny tekst, a które potem zaczęło żyć w oderwaniu od pierwotnego kontekstu; nazwa pochodzi od tytułu zbioru Geflügelte Worte niemieckiego filologa Georga Büchmanna z 1864 r.⁶ Zwroty poniżej to w większości skrzydlate słowa, ale o genezie frazeologizmów trzeba pisać ostrożnie, bo często jest tylko hipotezą¹; legendę nazywamy więc legendą.

Z Biblii

Zwroty idą w kolejności ksiąg, od Księgi Rodzaju do Apokalipsy. Cytaty podajemy z Biblii Tysiąclecia, a obok z łacińskiej Wulgaty.

wieża Babel

Znaczy: zbiorowisko ludzi mówiących różnymi językami albo zamęt, w którym nikt nikogo nie rozumie⁷⁸.

Przykład ułożony: Na zebraniu wspólnoty mieszkaniowej zapanowała wieża Babel, bo każdy mówił o czym innym.

Skąd: Z 11. rozdziału Księgi Rodzaju. Ludzie, którzy „mieli jedną mowę”, postanowili zbudować miasto i wieżę, „której wierzchołek będzie sięgał nieba”; Bóg pomieszał ich język, „aby jeden nie rozumiał drugiego”, i budowy nie dokończyli (Rdz 11,1–9)⁹. Wulgata objaśnia nazwę: vocatum est nomen eius Babel quia ibi confusum est labium universae terrae, „nazwano je Babel, bo tam pomieszana została mowa całej ziemi”¹⁰. Przypis Biblii Tysiąclecia nazywa to etymologią ludową: Babel kojarzono z babal, „pomieszał”⁹.

W innych językach: angielski babel, pisany małą literą, to „zgiełk wielu ludzi mówiących naraz albo różnymi językami”¹¹; niemiecki babylonisch, „babiloński”, znaczy też „chaotycznie różnorodny”¹², stąd babylonische Sprachverwirrung, „babilońskie pomieszanie języków”¹²¹³.

Wieża Babel na obrazie Pietera Bruegla Starszego: budowa trwa, a na pierwszym planie kamieniarze klękają przed władcą Pieter Brueghel the Elder, Public domain, źródło

egipskie ciemności

Znaczy: całkowite, nieprzeniknione ciemności¹⁴.

Przykład ułożony: Po awarii transformatora na osiedlu zapadły egipskie ciemności.

Skąd: Z Księgi Wyjścia. Faraon nie chce wypuścić Izraelitów, a Bóg mówi do Mojżesza: „Wyciągnij rękę ku niebu, a nastanie ciemność w ziemi egipskiej tak gęsta, że można będzie dotknąć ciemności”; trwała trzy dni i nikt nie mógł wstać z miejsca (Wj 10,21–23)¹⁵. Przypis Biblii Tysiąclecia szuka przyczyny naturalnej: prawdopodobnie bardzo silnego wiatru chamsin, który niesie pył i piasek zasłaniające słońce¹⁵.

W innych językach: niemiecki ägyptische Finsternis, ten sam obraz: głęboka, prawie absolutna ciemność¹⁶; angielski pitch dark, całkowita ciemność¹⁷, dosł. „ciemno jak smoła”, bo pitch to gęsta, czarna smoła¹⁸; francuski il fait noir comme dans un four, „ciemno jak w piecu”¹⁹.

manna z nieba

Znaczy: coś dobrego, co dostajemy nieoczekiwanie i bez wysiłku; mówi się, że coś „spadło jak manna z nieba”²⁰.

Przykład ułożony: Zwrot podatku spadł mi jak manna z nieba, akurat gdy zepsuła się pralka.

Skąd: Bóg słyszy szemranie Izraelitów na pustyni i zapowiada: „rano nasycicie się chlebem”²¹. Rano na ziemi leżało „coś drobnego, ziarnistego, niby szron”, a oni pytali się wzajemnie: „Co to jest?” (Wj 16,14–15)²¹. Po hebrajsku pytanie brzmi man-hu i według przypisu Biblii Tysiąclecia to ludowa etymologia słowa „manna”; Wulgata zostawia hebrajskie słowa i od razu je objaśnia: man hu quod significat quid est hoc, „man hu, co znaczy: co to jest?”²¹²². Przypis dopuszcza, że chodzi o wydzielinę krzewu tamaryszku, „cudownie ubogaconą nowymi własnościami”²¹.

W innych językach: angielski manna from heaven, „manna z nieba”: pomoc, która przychodzi, gdy jej potrzeba, a nikt się jej nie spodziewa²³; francuski manne w języku literackim to „gratka, rzecz zesłana przez opatrzność”²⁴; niemiecki Manna, słowo przejęte przez łacinę i grekę z aramejskiego mannā i hebrajskiego mān, przenośnie oznacza cudowne wzmocnienie ciała albo ducha²⁵.

kozioł ofiarny

Znaczy: ktoś niesłusznie obwiniany, by osłonić prawdziwych winnych²⁶.

Przykład ułożony: Za spóźniony projekt zarząd zrobił kozła ofiarnego z najmłodszego stażysty.

Skąd: Z opisu Dnia Przebłagania w 16. rozdziale Księgi Kapłańskiej²⁷. Aaron rzucał losy o dwa kozły, „jeden los dla Pana, drugi dla Azazela”; pierwszego składał w ofierze, a na głowę drugiego kładł ręce, wyznawał nad nim winy Izraelitów i kazał wypędzić go na pustynię (Kpł 16,8–21)²⁷. W hebrajskim drugi los pada לַעֲזָאזֵֽל (w naszej uproszczonej transkrypcji la-Azazel)²⁸, a Wulgata ma w tym miejscu alteram capro emissario, „drugi kozłowi wypuszczonemu”²⁹. Zabity zostaje więc kozioł „dla Pana”, a ten obarczony winami uchodzi żywy²⁷.

W innych językach: angielski scapegoat, dosł. „kozioł, który uchodzi”, stoi już w przekładzie Pięcioksięgu Williama Tyndale’a z 1530 r.³⁰³¹; to przekład hebrajskiego ‘ēz ‘ōzēl o tym samym znaczeniu, które jest błędnym odczytaniem ‘ăzā’zēl, czyli imienia Azazel³²; francuski bouc émissaire, „kozioł wysłany”³³; niemiecki Sündenbock to „kozioł grzechów”³⁴.

hiobowa wieść

Znaczy: bardzo zła wiadomość o jakimś wielkim nieszczęściu; także „hiobowa nowina” albo „wiadomość”³⁵.

Przykład ułożony: Wieczorem przyszła hiobowa wieść: fabryka, w której pracowało pół miasteczka, zostanie zamknięta.

Skąd: Z pierwszego rozdziału Księgi Hioba³⁵. Do Hioba jednego dnia przybiega po kolei czterech posłańców: Sabejczycy porwali woły i oślice, „ogień Boży” spalił owce i sługi, Chaldejczycy napadli na wielbłądy, a wicher z pustyni zawalił dom, w którym ucztowały jego dzieci, „tak iż poumierały” (Hi 1,13–19)³⁶. Każdy kończy tak samo: „Ja sam uszedłem, by ci o tym donieść”, a następny zjawia się, „gdy ten jeszcze mówił”³⁶.

W innych językach: niemiecki Hiobsbotschaft, „wieść Hioba”; starsza forma Hiobspost pojawiła się w XVIII w., a do jej rozpowszechnienia przyczynił się Goethe, który użył jej w Götzu von Berlichingen³⁷. Angielski ma z Hiobem inny zwrot: Job’s comforter, „pocieszyciel Hioba”, czyli ktoś, kto niby pociesza, a w rzeczywistości przygnębia; nazwa wzięła się z tonu mów, które wygłaszali do Hioba jego przyjaciele³⁸.

głos wołającego na puszczy

Znaczy: daremne wołanie, czyli namowy, prośby albo żądania, których nikt nie słucha; mówi się też, że ktoś „woła na puszczy” albo „na pustyni”³⁹.

Przykład ułożony: Ostrzeżenia hydrologów przed suszą były głosem wołającego na puszczy, dopóki nie wyschły studnie.

Skąd: Z Księgi Izajasza (Iz 40,3) w przekładzie Jakuba Wujka: „Głos wołającego na puszczy: Gotujcie drogę Pańską”; w dawnej polszczyźnie puszcza znaczyła także „pustynię”³⁹. Biblia Tysiąclecia tłumaczy ten werset inaczej: „Głos się rozlega: «Drogę dla Pana przygotujcie na pustyni»”, więc na pustyni ma powstać droga⁴⁰. Przypis wyjaśnia, że ewangeliści cytują ten werset według greckiej Septuaginty jako „Głos wołającego na pustyni” i odnoszą go do Jana Chrzciciela⁴⁰⁴¹. W Biblii to wołanie wcale nie jest daremne: zapowiada, że „się chwała Pańska objawi” (Iz 40,5)⁴⁰.

W innych językach: niemiecki Rufer in der Wüste, „wołający na pustyni”, ktoś, kto ostrzega, ale nie znajduje posłuchu⁴²; francuski prêcher dans le désert, „głosić kazanie na pustyni”, czyli mówić, nie będąc słyszanym⁴³.

judaszowe srebrniki

Znaczy: zapłata za donos i zdradę⁴⁴.

Przykład ułożony: Za judaszowe srebrniki sprzedał konkurencji listę klientów firmy.

Skąd: Judasz Iskariota poszedł do arcykapłanów i zapytał: „Co chcecie mi dać, a ja wam Go wydam”; wyznaczyli mu „trzydzieści srebrników” (Mt 26,14–15)⁴⁵. Według przypisu Biblii Tysiąclecia to sykle, a taka suma była ustaloną przez Prawo ceną niewolnika⁴⁵. Gdy Jezusa skazano, Judasz zwrócił pieniądze ze słowami „Zgrzeszyłem, wydawszy krew niewinną”, rzucił je ku przybytkowi i powiesił się; arcykapłani kupili za nie Pole Garncarza, odtąd zwane Polem Krwi (Mt 27,3–8)⁴⁶. WSJP pisze, że srebrniki dali Judaszowi faryzeusze⁴⁴, ale u Mateusza zapłatę wyznaczają arcykapłani⁴⁵.

W innych językach: niemiecki Judaslohn, „zapłata Judasza”, czyli nagroda zdrajcy⁴⁷; we francuskim samo imię stało się rzeczownikiem: judas to zdrajca, ale też wizjer, mały otwór w drzwiach, przez który można patrzeć, samemu nie będąc widzianym⁴⁸.

umywać ręce

Znaczy: wypierać się związku z jakąś sprawą i uchylać od odpowiedzialności; w aspekcie dokonanym „umyć ręce”⁴⁹.

Przykład ułożony: Dyrektor umył ręce od decyzji, którą sam podpisał tydzień wcześniej.

Skąd: Z procesu Jezusa w Ewangelii według św. Mateusza. Piłat, „widząc, że nic nie osiąga, a wzburzenie raczej wzrasta, wziął wodę i umył ręce wobec tłumu, mówiąc: «Nie jestem winny krwi tego Sprawiedliwego. To wasza rzecz»” (Mt 27,24)⁴⁶. Po łacinie: accepta aqua lavit manus coram populo dicens innocens ego sum a sanguine iusti huius⁵⁰.

W innych językach: angielski wash your hands of something, „umyć ręce od czegoś”: celowo przestać się czymś zajmować i odciąć się od tego⁵¹; francuski se laver les mains de quelque chose, z wyraźną aluzją do Poncjusza Piłata⁵²; niemiecki seine Hände in Unschuld waschen, „myć ręce w niewinności”: udawać niewinnego i nie chcieć mieć nic wspólnego z przykrą sprawą⁵³.

wdowi grosz

Znaczy: niewielki datek, ale dany ze szczerej życzliwości przez kogoś niezamożnego⁵⁴.

Przykład ułożony: Na zbiórce dla schroniska najbardziej wzruszył mnie wdowi grosz emerytki z parteru.

Skąd: Z Ewangelii według św. Marka (Mk 12,41–44)⁵⁴. Jezus patrzy, jak tłum wrzuca pieniądze do skarbony; bogaci wrzucają wiele, a „jedna uboga wdowa” dwa pieniążki, „czyli jeden grosz”⁵⁵. Mówi uczniom, że wrzuciła najwięcej, bo inni dawali z tego, co im zbywało, „ona zaś ze swego niedostatku wrzuciła wszystko, co miała”⁵⁵. W Wulgacie wdowa misit duo minuta quod est quadrans, „wrzuciła dwie drobne monety, czyli kwadrans”⁵⁶, a według przypisu Biblii Tysiąclecia kwadrans to czwarta część rzymskiego asa⁵⁵.

W innych językach: każdy język wstawia tu własną drobną monetę. Angielski widow’s mite, „wdowi mite”, od dwóch mites, które według Mk 12,42 wrzuciła wdowa⁵⁷; niemiecki sein Scherflein beitragen, „dorzucić swój Scherflein”, czyli dawną najdrobniejszą monetę⁵⁸; francuski verser son obole, „wpłacić swój obol”, od monety starożytnej Grecji⁵⁹.

syn marnotrawny

Znaczy: ktoś, kto postępował nagannie i przynosił bliskim wstyd, ale potrafił się opamiętać i poprawić⁶⁰.

Przykład ułożony: Po trzech latach w konkurencyjnym klubie syn marnotrawny wrócił do macierzystej drużyny.

Skąd: Z przypowieści w Ewangelii według św. Łukasza (Łk 15,11–32), w Biblii Tysiąclecia zatytułowanej właśnie „Syn marnotrawny”⁶¹. Młodszy syn bierze swoją część majątku, wyjeżdża „w dalekie strony” i tam go trwoni, „żyjąc rozrzutnie”; gdy nastaje głód, pasie świnie i chętnie jadłby ich strąki⁶¹. Wraca do ojca, a ten wybiega mu naprzeciw i każe zabić utuczone cielę, „ponieważ ten mój syn był umarły, a znów ożył; zaginął, a odnalazł się”⁶¹. Samego słowa „marnotrawny” w tekście przypowieści nie ma, tylko w tytule fragmentu⁶¹.

W innych językach: angielski prodigal son, dosł. „syn rozrzutny”⁶²: ten, kto odszedł od rodziny, by robić coś, czego ona nie pochwalała, i wrócił skruszony⁶³. Ten sam obraz co w przypowieści (Łk 15,23)⁶¹ ma angielskie kill the fatted calf, „zabić utuczone cielę”, czyli wyprawić ucztę na cześć kogoś, kto długo był daleko⁶⁴. Francuski mówi l’enfant prodigue, „rozrzutne dziecko”, przyjmowane z radością po długiej nieobecności⁶⁵.

alfa i omega

Znaczy: w dzisiejszej polszczyźnie osoba, która wie wszystko i uchodzi za autorytet⁶⁶.

Przykład ułożony: W sprawach podatkowych pani Basia z księgowości jest dla nas alfą i omegą.

Skąd: Z Apokalipsy (Ap 1,8): „Jam jest Alfa i Omega, mówi Pan Bóg, Który jest, Który był i Który przychodzi”⁶⁷⁶⁶. Alfa i omega to pierwsza i ostatnia litera alfabetu greckiego, według przypisu Biblii Tysiąclecia symbol Boga jako praprzyczyny i ostatecznego celu wszystkiego⁶⁷. W Wulgacie werset brzmi: ego sum Alpha et Omega, principium et finis, „Ja jestem Alfa i Omega, początek i koniec”⁶⁸.

W innych językach: angielski alpha and omega, „początek i koniec” albo „najważniejszy element”, notowany od XIV w.⁶⁹; niemiecki das A und O, „A i O”: rzecz najważniejsza, od której zależy powodzenie całości, z synonimem das Alpha und Omega⁷⁰.

Z mitologii i antyku

Przy każdym zwrocie cytujemy antyczny tekst, w którym opowieść czytamy, po grecku albo po łacinie. Gdzie dawne źródła się różnią, pokazujemy obie wersje.

puszka Pandory

Znaczy: sprawa, której poruszenie niespodziewanie sprowadza mnóstwo kłopotów, klęsk albo nieszczęść; zwykle „otworzyć puszkę Pandory”⁷¹.

Przykład ułożony: Wyciągnięcie starej sprawy spadkowej otworzyło w rodzinie puszkę Pandory.

Skąd: Mit zapisał w Pracach i dniach Hezjod, poeta żyjący ok. 700 r. p.n.e.⁷² Zeus, gniewny o kradzież ognia⁷³, każe ulepić kobietę, którą każdy z bogów czymś obdarza, stąd imię Pandora, „obdarowana przez wszystkich”⁷⁴⁷². Epimeteusz przyjmuje ją, choć brat ostrzegał przed darami Zeusa⁷⁵⁷². Potem:

ἀλλὰ γυνὴ χείρεσσι πίθου μέγα πῶμ᾽ ἀφελοῦσα / ἐσκέδασ᾽

„Lecz kobieta zdjęła rękami wielkie wieko dzbana i rozproszyła [nieszczęścia]” (w. 94–95)⁷⁶⁷⁵

W środku zostaje tylko Nadzieja⁷⁵. U Hezjoda to pithos, wielka stągiew na zapasy⁷². Puszką stała się w 1508 r., gdy Erazm z Rotterdamu opowiedział mit po łacinie i napisał pyxis⁷²⁷⁷: Jowisz posyła u niego Pandorę cum pyxide pulcherrima, „z przepiękną puszką”⁷⁸. Recenzent „Bryn Mawr Classical Review” nazywa to „dobrze znaną pomyłką” Erazma⁷⁷.

Pandora na obrazie Johna Williama Waterhouse'a z 1896 r. uchyla wieko złotej szkatuły, a nie Hezjodowego dzbana John William Waterhouse, Public domain, źródło

W innych językach: angielski Pandora’s box, „skrzynka Pandory”⁷⁹; francuski la boîte de Pandore, „pudełko Pandory”⁸⁰; niemiecki die Büchse der Pandora, „puszka Pandory”⁸¹; włoski il vaso di Pandora, „naczynie Pandory”⁸². Box, boîte i Büchse pochodzą od greckiego pyxís⁸³: te trzy języki powtarzają słowo Erazma, nie Hezjoda⁷².

syzyfowa praca

Znaczy: działanie, które mimo wielkiego wysiłku nie daje pożądanego skutku; także „syzyfowy trud”, „syzyfowa robota”⁸⁴.

Przykład ułożony: Łatanie dziur na tej drodze to syzyfowa praca, bo po każdych roztopach są nowe.

Skąd: Z XI pieśni Odysei, z opisu domu Hadesa. Syzyf w ciężkich mękach, zapierając się rękami i nogami, pcha ogromny głaz pod górę, ale ilekroć ma go przepchnąć przez szczyt, ciężar zawraca kamień⁸⁵:

αὖτις ἔπειτα πέδονδε κυλίνδετο λᾶας ἀναιδής

„i znów na równinę staczał się bezlitosny kamień” (w. 598)⁸⁶⁸⁵

Syzyf pcha od nowa, a pot spływa mu z członków⁸⁵. Homer w tym miejscu nie mówi, czym Syzyf zawinił⁸⁵; DWDS podaje tylko, że rozgniewał bogów⁸⁷.

W innych językach: angielski Sisyphean task, „syzyfowe zadanie”, którego nie da się nigdy ukończyć⁸⁸; niemiecki Sisyphusarbeit, „praca Syzyfa”, ciężka i bezowocna, nazwana tak w XIX w.⁸⁷

męki Tantala

Znaczy: cierpienie kogoś, kto nie może zaspokoić pragnień, choć ich przedmiot wydaje się na wyciągnięcie ręki⁸⁹.

Przykład ułożony: Dieta przed świętami to męki Tantala: pierniki leżą na stole, a mnie nie wolno.

Skąd: Z tej samej pieśni Odysei, tuż przed Syzyfem. Tantal stoi w wodzie sięgającej mu brody, ale gdy się schyla, by pić, woda znika; nad głową wiszą gruszki, granaty, jabłka, figi i oliwki, a gdy po nie sięga, wiatr porywa je ku chmurom⁸⁵:

στεῦτο δὲ διψάων, πιέειν δ᾽ οὐκ εἶχεν ἑλέσθαι

„wyglądał na spragnionego, a nie mógł zaczerpnąć, by się napić” (w. 584)⁸⁶⁸⁵

WSJP w jednym z objaśnień zanurza Tantala tylko po kolana i dodaje głaz, który grozi mu zmiażdżeniem⁸⁹, tak samo DWDS⁹⁰; u Homera woda sięga brody, a głazu nie ma⁸⁵.

W innych językach: angielski ma czasownik tantalize (od 1597 r., przez średniowieczną łacinę od imienia Tantala): dręczyć kogoś, pokazując mu coś upragnionego i stale trzymając to poza zasięgiem⁹¹; niemiecki Tantalusqualen, „męki Tantala”, w użyciu od połowy XIX w.⁹⁰; francuski le supplice de Tantale, „kaźń Tantala”⁹².

między Scyllą a Charybdą

Znaczy: w sytuacji bez wyjścia, bo każdy z dwóch wyborów grozi równie wielkim niebezpieczeństwem⁹³.

Przykład ułożony: Rząd lawirował między Scyllą podwyżek a Charybdą długu.

Skąd: Z XII pieśni Odysei. Statek z płaczem płynie wąską cieśniną:

ἔνθεν μὲν Σκύλλη, ἑτέρωθι δὲ δῖα Χάρυβδις / δεινὸν ἀνερροίβδησε θαλάσσης ἁλμυρὸν ὕδωρ

„z jednej strony Scylla, z drugiej boska Charybda straszliwie wsysała słoną wodę morza” (w. 235–236)⁹⁴⁹⁵

Gdy Charybda wyrzuca wodę, kipi jak kocioł na wielkim ogniu, a gdy żeglarze patrzą w jej stronę, bojąc się zguby, Scylla porywa ze statku sześciu najsilniejszych towarzyszy (w. 237–246)⁹⁵.

W innych językach: angielski between Scylla and Charybdis, „między dwiema równie groźnymi możliwościami”, notowany od 1739 r.⁹⁶, a obok niego between a rock and a hard place, „między skałą a twardym miejscem”: w bardzo trudnej sytuacji, w której trzeba podjąć ciężką decyzję⁹⁷; niemiecki zwischen Skylla und Charybdis i z innym obrazem zwischen Pest und Cholera, „między dżumą a cholerą”⁹⁸.

Ciekawostka

Erazm zanotował greckie przysłowie Τὴν Χάρυβδιν ἐκφυγὼν τῇ Σκύλλῃ περιέπεσον, po łacinie Evitata Charybdi in Scyllam incidi, „uniknąwszy Charybdy, wpadłem na Scyllę”, czyli uciekając przed większym złem, trafiłem na inne. Wywodził je od Homera: Odyseusz ze strachu przed Charybdą podpłynął bliżej Scylli i stracił sześciu towarzyszy⁹⁹.

koń trojański

Znaczy: człowiek wprowadzony do organizacji po to, by utrudniał jej działanie na korzyść tych, którzy go tam umieścili; także program komputerowy z ukrytymi, szkodliwymi funkcjami¹⁰⁰¹⁰¹.

Przykład ułożony: Darmowa aplikacja do latarki okazała się koniem trojańskim, który wysyłał komuś kontakty z telefonu.

Skąd: W VIII pieśni Odysei Odyseusz prosi śpiewaka Demodoka, by zaśpiewał o koniu:

ἵππου κόσμον ἄεισον / δουρατέου, τὸν Ἐπειὸς ἐποίησεν σὺν Ἀθήνῃ, / ὅν ποτ᾽ ἐς ἀκρόπολιν δόλον ἤγαγε δῖος Ὀδυσσεὺς

„zaśpiewaj o budowie drewnianego konia, którego Epejos zrobił z pomocą Ateny, a boski Odyseusz wprowadził niegdyś na akropol jako podstęp” (w. 492–494)¹⁰²¹⁰³

W Eneidzie Wergiliusza Laokoon woła do Trojan: equo ne credite, Teucri. Quicquid id est, timeo Danaos et dona ferentis, „nie ufajcie koniowi, Teukrowie. Cokolwiek to jest, boję się Danajów, nawet gdy niosą dary” (II 48–49)¹⁰⁴.

W innych językach: angielski Trojan horse: ktoś lub coś, co wnika do grupy, by ją zaatakować od środka, a także (w skrócie Trojan) program, który niszczy albo kradnie dane¹⁰⁵; niemiecki trojanisches Pferd: dosłownie drewniany koń spod Troi, przenośnie groźna rzecz ukryta pod pozorem zalet¹⁰⁶.

pięta Achillesa

Znaczy: dziedzina, w której ktoś albo coś wypada najsłabiej; także „pięta achillesowa”¹⁰⁷.

Przykład ułożony: Stałe fragmenty gry to pięta Achillesa naszej obrony.

Skąd: Nie od Homera. Iliada nie opisuje śmierci Achillesa, a o jego pogrzebie wspomina tylko Odyseja¹⁰⁸. Dopiero niehomerycka opowieść mówi, że matka, Tetyda, zanurzyła go w dzieciństwie w wodach Styksu, przez co stał się nie do zranienia, z wyjątkiem pięty, za którą go trzymała¹⁰⁸. U mitografa Apollodora Achilles zostaje trafiony przy Bramie Skajskiej przez Aleksandra i Apollona εἰς τὸ σφυρόν, czyli „w kostkę”, nie w piętę¹⁰⁹¹¹⁰.

W innych językach: angielski Achilles heel, mały problem albo słabość, która może doprowadzić do porażki¹¹¹; niemiecki Achillesferse, „pięta Achillesa”, czyli wrażliwe miejsce¹¹²; francuski le talon d’Achille¹¹³.

stajnia Augiasza

Znaczy: wielki bałagan, bardzo trudny do uporządkowania; stajnię Augiasza się „czyści” albo „sprząta”¹¹⁴.

Przykład ułożony: Nowy dyrektor zaczął od sprzątania stajni Augiasza w archiwum, którego nikt nie porządkował od lat.

Skąd: To jedna z dwunastu prac Heraklesa¹¹⁴. U mitografa Apollodora piąta: w jeden dzień wynieść nawóz bydła Augiasza, króla Elidy¹¹⁵. Herakles zażądał za to dziesiątej części stada, przebił fundament zagrody i wpuścił do niej dwie rzeki¹¹⁵:

τὸν Ἀλφειὸν καὶ τὸν Πηνειὸν σύνεγγυς ῥέοντας παροχετεύσας ἐπήγαγεν

„Alfejos i Penejos, które płynęły blisko siebie, odwrócił i wprowadził do środka”¹¹⁶¹¹⁵

Augiasz odmówił zapłaty, a Eurysteusz i tak nie zaliczył tej pracy do dziesięciu, bo wykonano ją za wynagrodzenie¹¹⁵.

W innych językach: angielski Augean stable, miejsce pełne brudu albo korupcji, zwykle w zwrocie clean the Augean stable, „wyczyścić stajnię Augiasza”, czyli zrobić porządek z korupcją albo wykonać wielkie i nieprzyjemne zadanie, które od dawna czekało¹¹⁷; francuski les écuries d’Augias, „stajnie Augiasza”¹¹⁸; niemiecki den Augiasstall ausmisten, „wyrzucić gnój ze stajni Augiasza”¹¹⁹.

węzeł gordyjski

Znaczy: skomplikowana i trudna do rozwiązania sprawa; węzeł gordyjski się „przecina” albo „rozplątuje”¹²⁰.

Przykład ułożony: Zamiast negocjować w nieskończoność, nowa ustawa przecięła węzeł gordyjski sporu o granice działek.

Skąd: Plutarch w żywocie Aleksandra opisuje, jak król po zajęciu frygijskiego Gordion zobaczył słynny wóz przywiązany do jarzma łykiem dereniowym i usłyszał, że kto rozwiąże węzeł, zostanie królem całego świata (τῆς οἰκουμένης)¹²¹¹²². Potem podaje dwie wersje:

οἱ μὲν οὖν πολλοί φασι (…) τὸν Ἀλέξανδρον ἀμηχανοῦντα λῦσαι διατεμεῖν τῇ μαχαίρᾳ τὸ σύναμμα

„większość mówi, że Aleksander, nie wiedząc, jak go rozwiązać, przeciął węzeł mieczem”¹²¹¹²²

Według Arystobula rozwiązał go jednak łatwo: wyjął z dyszla zatyczkę zwaną hestor, która trzymała wiązanie jarzma, i zsunął jarzmo¹²². Słowniki przyjmują wersję z przecięciem (DWDS wprost z mieczem¹²³, WSJP z zastrzeżeniem, że Aleksander „najprawdopodobniej” węzeł przeciął¹²⁰) i obiecują tylko Azję: DWDS panowanie nad Azją¹²³, WSJP władzę nad Frygią albo całą Azją¹²⁰.

W innych językach: angielski to cut the Gordian knot, „przeciąć węzeł gordyjski”: rozwiązać problem zdecydowanym, siłowym działaniem¹²⁴; niemiecki den gordischen Knoten durchhauen, „przerąbać węzeł gordyjski”¹²³.

pyrrusowe zwycięstwo

Znaczy: zwycięstwo okupione tak dużymi stratami, że w rzeczywistości oznacza klęskę¹²⁵.

Przykład ułożony: Wygrał proces o miedzę, ale po trzech latach i z takim rachunkiem od adwokata było to pyrrusowe zwycięstwo.

Skąd: Od Pyrrusa, władcy Epiru, który w III w. p.n.e. pokonał Rzymian, tracąc ogromną część wojska¹²⁵. Plutarch przytacza jego odpowiedź komuś, kto gratulował mu zwycięstwa pod Asculum:

ἂν ἔτι μίαν μάχην Ῥωμαίους νικήσωμεν, ἀπολούμεθα παντελῶς

„Jeśli jeszcze w jednej bitwie pokonamy Rzymian, zginiemy doszczętnie” (Pyrrus 21,9)¹²⁶¹²⁷

Już Plutarch pokazuje, że źródła się różnią: według Hieronima zginęło 6000 Rzymian i 3505 żołnierzy Pyrrusa, a Dionizjusz pisze o jednej bitwie i ponad 15 000 zabitych po obu stronach¹²⁷.

W innych językach: angielski Pyrrhic victory, zwycięstwo niewarte wygranej, bo zwycięzca stracił zbyt wiele¹²⁸; niemiecki Pyrrhussieg¹²⁹; francuski une victoire à la Pyrrhus, „zwycięstwo na modłę Pyrrusa”, zbyt drogo kupione¹³⁰.

miecz Damoklesa

Znaczy: stałe zagrożenie; mówi się, że „coś wisi nad kimś/czymś jak miecz Damoklesa”¹³¹.

Przykład ułożony: Nad zakładem od miesięcy wisi jak miecz Damoklesa groźba likwidacji.

Skąd: Anegdotę przekazał Cyceron w Rozmowach tuskulańskich (V 61–62)¹³²¹³³. Pochlebca tyrana Dionizjusza, Damokles, twierdził, że nikt nigdy nie był szczęśliwszy od jego pana; tyran dał mu więc spróbować swojego życia i ułożył go na złotym łożu przy zastawionych stołach¹³²¹³³. Potem:

fulgentem gladium e lacunari saeta equina aptum demitti iussit, ut impenderet illius beati cervicibus

„kazał spuścić z sufitu lśniący miecz, uwiązany na końskim włosiu, aby wisiał nad karkiem tego szczęśliwca”¹³³

Damokles przestał patrzeć na sługi i srebro i wyprosił zgodę na odejście, bo nie chciał już być szczęśliwy¹³³. WSJP nazywa tę historię mitem greckim¹³¹, DWDS legendą przekazaną przez Cycerona¹³⁴.

Damokles na złotym tronie spogląda w górę na miecz zawieszony nad jego głową; obraz Richarda Westalla z 1812 r. Richard Westall (obraz), fot. Cotinis, CC0, źródło

W innych językach: angielski sword of Damocles: gdy wisi nad kimś, coś złego wydaje się bardzo prawdopodobne¹³⁵; niemiecki Damoklesschwert, „stale grożące niebezpieczeństwo”, w użyciu od XIX w.¹³⁴; francuski épée de Damoclès¹³⁶.

przekroczyć Rubikon

Znaczy: zrobić coś, czego nie da się już cofnąć ani zmienić¹³⁷.

Przykład ułożony: Kiedy wysłał szefowi wypowiedzenie, przekroczył Rubikon i o powrocie nie było mowy.

Skąd: Rubikon był umowną granicą między Italią a Galią; w 49 r. p.n.e. Juliusz Cezar przeszedł go z legionami i rozpoczął wojnę domową z Pompejuszem¹³⁷. Swetoniusz opisuje, jak Cezar zatrzymał się nad rzeką, granicą swojej prowincji, i powiedział do najbliższych:

etiam nunc (…) regredi possumus; quod si ponticulum transierimus, omnia armis agenda erunt

„Jeszcze teraz możemy zawrócić; jeśli przejdziemy ten mostek, wszystko trzeba będzie rozstrzygać orężem” (Boski Juliusz 31)¹³⁸¹³⁹

Przypis w angielskim wydaniu Swetoniusza z 1889 r. dodaje, że dawne prawo republiki zabraniało wodzom wracającym z wojny przekraczać Rubikon z wojskiem pod bronią¹³⁹.

W innych językach: angielski cross the Rubicon, „przekroczyć Rubikon”: zrobić coś, czego nie da się później zmienić i co mocno wpłynie na przyszłość¹⁴⁰; niemiecki den Rubikon überschreiten, „podjąć ważną decyzję”¹⁴¹.

kości zostały rzucone

Znaczy: zapadła ostateczna i nieodwracalna decyzja¹⁴².

Przykład ułożony: Podpisaliśmy umowę na budowę domu; kości zostały rzucone.

Skąd: WSJP przypisuje te słowa „najprawdopodobniej” Cezarowi nad Rubikonem¹⁴². U Swetoniusza niezwykły grajek porywa trąbkę, gra sygnał do natarcia i przechodzi na drugi brzeg, a Cezar mówi: eatur (…) quo deorum ostenta et inimicorum iniquitas uocat. iacta alea est, „chodźmy, dokąd wzywają znaki bogów i niegodziwość wrogów. Kość została rzucona” (Boski Juliusz 32)¹⁴³¹⁴⁴. Według Plutarcha Cezar zawołał to jednak po grecku: ἀνερρίφθω κύβος, „niech kość zostanie rzucona”¹⁴⁵¹⁴⁶. Erazm, opowiadając tę scenę, podaje słowa Cezara w formie jacta esto alea, „niech kość będzie rzucona”¹⁴⁷.

Ciekawostka

Erazm przypuszczał (videtur, „wydaje się”), że przysłowie wzięło się z komedii Menandra, którą cytuje Atenajos. Ktoś odradza tam ożenek, w łacińskim przekładzie Erazma: Siquidem sapis, ne conjugem unquam duxeris. Duxi ipse, proinde suadeo ne duxeris, „Jeśli masz rozum, nigdy się nie żeń. Sam się ożeniłem, więc radzę ci: nie żeń się”. Rozmówca odpowiada: Decreta res est, esto jacta haec alea, „Sprawa postanowiona, niech ta kość będzie rzucona”, po grecku ἀνερρίφθω κύβος¹⁴⁷. Słowa kojarzone z wojną domową padły więc najpierw, według Erazma, w scenie o małżeństwie.

W innych językach: angielski the die is cast, „kość została rzucona”: decyzje zapadły i nie da się ich cofnąć¹⁴⁸; niemiecki die Würfel sind gefallen, „kości spadły”, synonim łacińskiego alea iacta est¹⁴⁹; francuski le sort en est jeté, „los został rzucony”, z odesłaniem do alea jacta est i do les dés sont jetés, „kości są rzucone”¹⁵⁰.

Z literatury

Te zwroty mają autora albo przynajmniej tekst, w którym czytamy je wcześnie i wyraźnie. Często jednak pisarz tylko rozsławił powiedzenie starsze od siebie, więc pokazujemy obie warstwy: przysłowie i jego literacki dom.

Polak mądry po szkodzie

Znaczy: Polacy dopiero po fakcie widzą, że złu można było zapobiec; WSJP notuje je w szyku „Mądry Polak po szkodzie”¹⁵¹.

Przykład ułożony: Wał przeciwpowodziowy wyremontowano dopiero po wielkiej wodzie; Polak mądry po szkodzie.

Skąd: Z zakończenia Pieśni V z Ksiąg wtórych Jana Kochanowskiego, zwanej Pieśnią o spustoszeniu Podola. Utwór nawiązuje do najazdu Tatarów na Podole w 1575 r., a drukiem wyszedł w pierwszym pełnym wydaniu Pieśni w 1586 r., już po śmierci poety¹⁵²¹⁵³:

Cieszy mię ten rym: «Polak mądr po szkodzie»; Lecz jesli prawda i z tego nas zbodzie, Nową przypowieść Polak sobie kupi, Że i przed szkodą, i po szkodzie głupi.¹⁵⁴

„Rym” znaczy tu „przysłowie”, więc Kochanowski przytacza powiedzenie już znane¹⁵³. I ostrzega: jeśli i ono zawiedzie („zbodzie”, dosł. „strąci z konia”), Polak „sobie kupi” przysłowie gorsze¹⁵⁴, bo okaże się głupi i przed szkodą, i po niej¹⁵². Mniej więcej sto lat później Wacław Potocki zatytułował wiersz z Moraliów „Po szkodzie Polak mądry” i podpisał go łacińskim Sero sapiunt Friges¹⁵⁵; Moralia opierają się na Adagiach Erazma z Rotterdamu¹⁵⁶.

W innych językach: łacińskie Sero sapiunt Phryges, „późno mądrzeją Frygijczycy”, Erazm wywodzi z tragedii Liwiusza Andronika: Trojanie dopiero w dziesiątym roku wojny zaczęli się zastanawiać nad oddaniem Heleny¹⁵⁷. Angielski shut the stable door after the horse has bolted, „zamknąć stajnię, gdy koń już uciekł”, czyli działać za późno¹⁵⁸; niemiecki durch Schaden wird man klug, „przez szkodę człowiek mądrzeje”¹⁵⁹.

mierz siłę na zamiary

Znaczy: śmiało podejmować się ambitnego zadania, nie zważając na własne możliwości, bo wierzy się, że mimo wszystko się uda. WSJP notuje też znaczenie odwrotne: uważnie ocenić, czy ma się dość sił na to, co się zaplanowało¹⁶⁰.

Przykład ułożony: Zaczynali w garażu z planem podbicia Europy; mierzyli siły na zamiary i dziś mają trzy fabryki.

Skąd: Z Pieśni filaretów Adama Mickiewicza¹⁶⁰. Strofa brzmi:

Cyrkla, wagi i miary Do martwych użyj brył: Mierz siłę na zamiary, Nie zamiar podług sił!¹⁶¹

Pieśń kończy się wersami „To oko zamknie Feli, / To Filarecka dłoń”¹⁶¹, a Związek Filaretów, tajne stowarzyszenie młodzieży wileńskiej, działał w latach 1820–1823¹⁶². WSJP datuje pieśń na 1827 r. i cytuje ją jako „mierz siły na zamiary”¹⁶⁰, w tekście Wolnych Lektur stoi „siłę”¹⁶¹. O znaczeniu ostrożnym słownik pisze: „Jest to wtórne znaczenie frazy, będące odwrotnością znaczenia pierwotnego”¹⁶⁰.

W innych językach: w pierwotnym, odważnym sensie bliski jest wers Roberta Browninga z poematu Andrea del Sarto: Ah, but a man’s reach should exceed his grasp, / Or what’s a Heaven for?, „Ach, lecz człowiek powinien sięgać dalej, niż może chwycić, / bo po cóż byłoby Niebo?”¹⁶³. Porywanie się ponad siły angielski nazywa bite off more than you can chew, „odgryźć więcej, niż da się przeżuć”, czyli wziąć się do czegoś zbyt trudnego¹⁶⁴.

cudze chwalicie, swego nie znacie

Znaczy: zarzut wobec tych, którzy podziwiają to, co obce, a nie znają tego, co mają u siebie. Tak użył go w 1901 r. Adam Dobrowolski, pisząc o czasach, gdy kobiety „w ślepem naśladowaniu Zachodu widziały jedyny cel swoich dążeń”¹⁶⁵. Pełna wersja ma dalszy ciąg: „Sami nie wiécie, / Co posiadacie”¹⁶⁶.

Przykład ułożony: Jeździmy oglądać norweskie fiordy, a o wąwozach Roztocza nikt w rodzinie nie słyszał; cudze chwalicie, swego nie znacie.

Skąd: Zwrot łączy się ze Stanisławem Jachowiczem (1796–1857), bajkopisarzem; badaczka z Uniwersytetu Łódzkiego pisze, że dziś kojarzy się go z historyjką o chorym kotku, a „rzadziej” z tym porzekadłem¹⁶⁷. Już w 1858 r. Józef Lompa dał te cztery krótkie wersy jako godło zbioru Przysłowia i mowy potoczne ludu polskiego w Szlązku i podpisał je „St. Jachowicz”¹⁶⁶. Atrybucja jednak wędrowała: Władysław Orkan, pisząc o muzeach w Zakopanem, przytoczył te słowa, „jak powiada jeden z wybitnych poetów hiszpańskich (V. Pol)”¹⁶⁸, czyli przypisał je Wincentemu Polowi.

W innych językach: niemiecki ma przysłowie der Prophet gilt nichts in seinem Vaterlande, „prorok nic nie znaczy we własnej ojczyźnie”¹⁶⁹; angielskie the grass is always greener on the other side, „trawa jest zawsze zieleńsza po drugiej stronie”: innym zdaje się zawsze powodzić lepiej niż nam, choć wcale tak być nie musi¹⁷⁰.

pańskie oko konia tuczy

Znaczy: gdy zarządzający sam dogląda i pilnuje interesów, firma lepiej działa i przynosi zyski¹⁷¹.

Przykład ułożony: Odkąd właścicielka piekarni sama odbiera rano mąkę, nie ma już reklamacji; pańskie oko konia tuczy.

Skąd: Przysłowie ma wielu starożytnych „autorów”. Erazm w Adagiach (I.ii.19) przytacza za pierwszą księgą Ekonomiki Arystotelesa odpowiedź pewnego Persa: zapytany, co najlepiej tuczy konia, odparł ὁ τοῦ δεσπότου ὀφθαλμὸς, „oko pana”¹⁷². U Plutarcha, jak przypomina Erazm, mówi to stajenny, i to o „oku króla”¹⁷².

U nas przysłowie dało tytuł fraszce Wacława Potockiego „Pańskie oko tuczy konia”. Puenta jest jednak przewrotna: tłusty szlachcic jeździ na chudym koniu i tłumaczy: „Bo ja sam siebie pasę, a konia woźnica”¹⁷³. Tę samą odpowiedź zna starożytność. Aulus Gelliusz przytacza za Masuriuszem Sabinusem, jak cenzorzy, przeglądając rzymskich ekwitów, zobaczyli wychudzonego konia i bardzo tłustego jeźdźca, a ten na pytanie, czemu jest lepiej utrzymany od konia, odrzekł: Quoniam ego me curo, equum Statius nihili servos, „Bo o siebie dbam ja, a o konia Stacjusz, sługa do niczego”. Odpowiedź uznano za lekceważącą i jeźdźca ukarano¹⁷⁴.

W innych językach: po francusku ten sam obraz ma bajka La Fontaine’a L’Œil du Maître, w której jelenia ukrytego w oborze wypatruje dopiero gospodarz. Morał La Fontaine przypisuje Fedrusowi: Il n’est pour voir que l’œil du Maître, „nie ma to jak oko pana, by coś dostrzec”, i dodaje od siebie: j’y mettrois encor l’œil de l’Amant, „ja dodałbym jeszcze oko kochanka”¹⁷⁵.

moralność Kalego

Znaczy: ocenianie tego samego czynu jako dobrego, gdy popełniamy go my, i jako złego, gdy popełnia go ktoś inny¹⁷⁶.

Przykład ułożony: Kiedy sąsiad parkuje na trawniku, dzwoni po straż miejską, a sam staje tam co wieczór; czysta moralność Kalego.

Skąd: Z powieści Henryka Sienkiewicza W pustyni i w puszczy (1911)¹⁷⁶. Staś uczy Kalego i pyta, co to jest zły uczynek. Chłopiec odpowiada po namyśle: „Jeśli ktoś Kalemu zabrać krowy (…) to jest zły uczynek”, a o dobry uczynek „bez namysłu”: „Dobry, to jak Kali zabrać komu krowy”¹⁷⁷. Narrator dodaje, że Staś był zbyt młody, by zmiarkować, że podobne poglądy na złe i dobre uczynki wygłaszają i w Europie, „nie tylko politycy, ale i całe narody”¹⁷⁷. Słów „Kali jeść, Kali pić” w tekście Wolnych Lektur dosłownie nie ma, ale Kali rzeczywiście mówi bezokolicznikami: „Kali bać się, ale Kali pójść”¹⁷⁷.

W innych językach: angielski double standard, „podwójny standard”: zasada, której niesprawiedliwie jedni mają przestrzegać, a inni nie¹⁷⁸; niemiecki Doppelmoral, „podwójna moralność”: ocenianie tego samego zachowania według dwóch różnych miar, bez uzasadnienia, z egoizmu¹⁷⁹.

dulszczyzna

Znaczy: drobnomieszczaństwo, kołtuństwo¹⁸⁰; słownik z 1978 r. dodawał „obłudę drobnomieszczańską” i „zakłamaną moralność”¹⁸¹.

Przykład ułożony: Najważniejsze było, żeby sąsiedzi nie usłyszeli kłótni; ta dulszczyzna zatruwała cały dom.

Skąd: Od tytułowej bohaterki Moralności pani Dulskiej Gabrieli Zapolskiej¹⁸¹. Swoją zasadę Dulska wykłada lokatorce: „Moja pani! Na to mamy cztery ściany i sufit, aby brudy swoje prać w domu i aby nikt o nich nie wiedział”¹⁸². Jej syn Zbyszko wie, że sam tak skończy: „będę… no… Dulskim, pra–Dulskim, ober–Dulskim”¹⁸². Jarosław Ławski z Uniwersytetu w Białymstoku datuje dramat na 1906 r. i zauważa, że w słowniku Skrzydlate słowa rangę tę zdobył nie żaden cytat z Zapolskiej, lecz trzy tytuły jej utworów¹⁸¹. Władysław Kopaliński w Encyklopedii „drugiej płci” podawał rok 1907, a w Słowniku mitów i tradycji kultury streścił dulszczyznę tak: „kołtuńska, mieszczańska hipokryzja, obłuda, faryzeuszostwo, ciasnota horyzontów i wysokie mniemanie o własnych walorach moralnych i obywatelskich”¹⁸¹.

W innych językach: zasadę pani Dulskiej inne języki znają jako utarty zwrot. Francuski: laver son linge sale en famille, „prać brudną bieliznę w rodzinie”¹⁸³; angielski mówi o dirty laundry, „brudnej bieliźnie”: przykrych sprawach prywatnych, często takich, które ktoś wyciąga na światło dzienne¹⁸⁴.

walka z wiatrakami

Znaczy: walka z kimś lub czymś, czego nie da się pokonać, albo z urojonym przeciwnikiem¹⁸⁵.

Przykład ułożony: Grabienie liści w październiku to walka z wiatrakami: zanim skończysz, spadną nowe.

Skąd: Z ósmego rozdziału pierwszej części Don Kichota Miguela de Cervantesa¹⁸⁵¹⁸⁶. Bohater widzi na równinie trzydzieści albo czterdzieści wiatraków i mówi giermkowi, że to desaforados gigantes, „ogromni olbrzymi”. Sancho Pansa prostuje: no son gigantes, sino molinos de viento, y lo que en ellos parecen brazos son las aspas, „to nie olbrzymi, tylko wiatraki, a to, co wygląda na ramiona, to skrzydła”¹⁸⁶. Rycerz szarżuje mimo to; skrzydło łamie mu kopię i ciska na ziemię jeźdźca razem z koniem, a on tłumaczy potem, że to czarnoksiężnik Frestón zamienił olbrzymów w wiatraki¹⁸⁶. Od nazwiska bohatera wziął się polski donkiszot: samotny bojownik o wzniosłe cele, pozbawiony poczucia rzeczywistości, notowany w polszczyźnie od 1861 r.¹⁸⁷

Skrzydło wiatraka podrywa w górę Don Kichota razem z koniem, a w tle Sancho Pansa łapie się za głowę; rycina Gustave'a Doré Gustave Doré, Public domain, źródło

W innych językach: angielski tilt at windmills: walczyć z wrogami, którzy naprawdę nie istnieją¹⁸⁸; francuski se battre contre des moulins à vent, „bić się z wiatrakami”: atakować wyimaginowanych wrogów, „jak Don Kichot”¹⁸⁹; niemiecki gegen Windmühlen kämpfen, „walczyć z wiatrakami”: toczyć bezsensowną, z góry przegraną walkę¹⁹⁰.

Ciekawostka

Komentarz do wydania Don Kichota w Centro Virtual Cervantes zauważa, że wiatraki znano w Hiszpanii od dawna, ale typ, który zobaczył Don Kichot, był prawdopodobnie względną nowością: niektórzy sądzą, że przyszedł z Niderlandów około 1575 r.¹⁸⁶

być albo nie być

Znaczy: rozstrzygnięcie o czyimś istnieniu, sprawa przetrwania albo zguby. Tak użył zwrotu Tadeusz Boy-Żeleński w przekładzie Stendhala: „Chodziło wówczas dla Włoch o ich być albo nie być”¹⁹¹.

Przykład ułożony: Ten przetarg to dla naszej małej firmy być albo nie być.

Skąd: Z monologu Hamleta w III akcie (scena 1) tragedii Szekspira: To be or not to be – that is the question¹⁹². Według przypisu Wolnych Lektur Hamlet wybiera tu między postawą czynną, czyli odkryciem prawdy o śmierci ojca i zemstą, a bierną zgodą na koleje losu¹⁹³. U Józefa Paszkowskiego czytamy „Być albo nie być to wielkie pytanie”, a przypis Wolnych Lektur zaznacza, że bardziej znana jest wersja z dopowiedzeniem „oto jest pytanie”¹⁹³; Cyprian Kamil Norwid w urywku własnego przekładu pisał: „Być, albo nie być? Oto zapytanie”¹⁹⁴.

W innych językach: niemiecki przekład Schlegla: Sein oder Nichtsein, das ist hier die Frage, „być albo nie być, oto jest tu pytanie”; samo Sein oder Nichtsein słownik objaśnia jako „życie albo śmierć”¹⁹⁵.

paragraf 22

Znaczy: sytuacja bez wyjścia: nie możesz zrobić jednej rzeczy, dopóki nie zrobisz drugiej, a drugiej nie możesz zrobić, dopóki nie zrobisz pierwszej¹⁹⁶.

Przykład ułożony: Bez doświadczenia nie dostanę pracy, a bez pracy nie zdobędę doświadczenia; prawdziwy paragraf 22.

Skąd: Z satyrycznej powieści Josepha Hellera Catch-22 z 1961 r. o bombardierze z czasów II wojny światowej¹⁹⁷. Tytułowy kruczek pozwala zwolnić z lotów pilota, który oszalał, jeśli tylko o to poprosi; ale troska o własne życie dowodzi zdrowego rozumu, więc kto prosi, ten nie jest szalony i musi latać dalej¹⁹⁷. Jako nazwa każdej takiej absurdalnej sytuacji catch-22 jest w angielszczyźnie notowany od 1963 r.¹⁹⁷ Polski tytuł brzmi Paragraf 22; zapytany w Poradni PWN, jak go czytać, Mirosław Bańko odpowiedział, że zawsze słyszał „paragraf dwadzieścia dwa”, nie „dwudziesty drugi”¹⁹⁸.

W innych językach: angielskie catch to tu „haczyk, kruczek” w przepisie¹⁹⁷; polski tytuł zamienił go na paragraf.

Z historii

Te zwroty przechowują pamięć o ludziach i wydarzeniach, często zniekształconą. Kilka z nich ma dwie historie: tę, którą się opowiada, i tę, którą pokazują dokumenty.

wyjść jak Zabłocki na mydle

Znaczy: podjąć coś dla zysku i zamiast korzyści ponieść stratę¹⁹⁹.

Przykład ułożony: Kupił mieszkanie na wynajem tuż przed spadkiem cen i wyszedł na tym jak Zabłocki na mydle.

Skąd: Dziś opowiada się anegdotę o ziemianinie Cyprianie Franciszku Zabłockim: chciał sprzedawać mydło za granicę bez cła, więc skrzynie przywiązane do barki płynęły Wisłą pod wodą, niewidoczne dla celników na granicy z Prusami, a w Gdańsku okazało się, że mydło się rozpuściło¹⁹⁹. Gmina Rybno, gdzie leżał majątek Zabłockiego, sama przyznaje, że nie wiadomo, czy działała tam fabryka mydła²⁰⁰. To jednak legenda młodsza od powiedzenia: Zabłocki żył w latach 1792–1868²⁰¹²⁰², a zwrotu używał już Wacław Potocki, zmarły w 1696 r.¹⁵⁶ W Moraliach drwił z mody na wymyślne potrawy:

Wskórają też tak, jako Zabłocki na mydle, Wynicowawszy modę staropolską w zydle²⁰³

Opis audycji Polskiego Radia uznaje za prawdopodobne, że to gra słów: błoto i mydło to przeciwieństwa²⁰¹. Zygmunt Gloger znał inne wersje legendy: z mydłem zatopionym w Wiśle i, za Lindem, z bryką mydła wywróconą do Dunajca²⁰⁴.

W innych językach: angielski come a cropper znaczy zarówno „spaść z konia”, jak i „ponieść sromotną porażkę”²⁰⁵; niemiecki ein Schuss in den Ofen, „strzał w piec”: działanie, które chybia celu²⁰⁶.

za króla Sasa jedz, pij i popuszczaj pasa

Znaczy: „popuszczać pasa” to pozwalać sobie na obfite jedzenie²⁰⁷. Przysłowie przywołuje czasy Augusta III Sasa, króla w latach 1733–1763, i dziś zwykle widzi się w nim krytyczny obraz rozpasania²⁰⁸.

Przykład ułożony: Na weselu kuzyna stoły uginały się trzy dni; za króla Sasa jedz, pij i popuszczaj pasa.

Skąd: Według Zintegrowanej Platformy Edukacyjnej przysłowie pierwotnie nie ganiło króla, tylko chwaliło dobrobyt, w którym życie składało się z ucztowania²⁰⁸; mogło być głosem społeczeństwa, które za Augusta III zaznało pokoju, wzrostu gospodarczego i poprawy życia²⁰⁹. Historycy też się spierają: Władysław Konopczyński widział w Auguście III władcę gnuśnego, a Jacek Staszewski, na podstawie dokumentów z archiwum drezdeńskiego, przeczy tej czarnej legendzie²¹⁰.

Ciekawostka

Gloger notował wariant „Za króla Sasa, łyżką kiełbasa”. Na dworze Augusta III słynął kuchmistrz Wereszczak, u którego kiełbasę krojono w talarki i podlewano ostrym sosem, tak że jadło się ją łyżką²¹¹.

od Sasa do lasa

Znaczy: zestawione chaotycznie, bez ładu, niepasujące do siebie²¹². Pokrewne „jeden do Sasa, a drugi do Lasa” mówi się zwykle, gdy brak jednomyślności nie pozwala niczego wspólnie postanowić²¹³.

Przykład ułożony: Program festynu był od Sasa do lasa: chór parafialny, pokaz tuningu i turniej szachowy.

Skąd: WSJP wyjaśnia, że zwrot nawiązuje do rozgrywek politycznych między Augustem II i Augustem III z dynastii Sasów a Stanisławem Leszczyńskim²¹². Po śmierci Augusta II w 1733 r. szlachta chętnie wybrała Leszczyńskiego, ale zbrojna interwencja Rosji i łapówki pozwoliły przeprowadzić konkurencyjną elekcję Augusta III, co dało początek wojnie o sukcesję polską²⁰⁹. Ryszard Bochenek, cytowany w WSJP, pisze o podziale, „którego odbiciem jest znane porzekadło: Jedni do Lasa drudzy do Sasa”²¹³.

zastaw się, a postaw się

Znaczy: nie licz się z wydatkami i pokaż swój gest, nawet gdybyś miał się zadłużyć²¹⁴. „Zastawić” to tu „oddać coś w zastaw za pożyczone pieniądze”²¹⁵.

Przykład ułożony: Na komunię syna wzięli kredyt i wynajęli salę na sto osób; zastaw się, a postaw się.

Skąd: Prasowe cytaty w WSJP nazywają je „starym porzekadłem” i przywołują przy weselach i świętach²¹⁴. Józef Ignacy Kraszewski w powieści Król w Nieświeżu (1887) włożył je w usta wojewody wileńskiego, księcia Radziwiłła „Panie Kochanku”, który szykuje przyjęcie Stanisława Augusta: „Tu już, panie kochanku (…) niema co ważyć, co będzie kosztowało i zkąd co wziąć (…). Zastaw się, panie kochanku, a postaw się!”²¹⁶ Gloger powtarza anegdotę: o Karolu Radziwille „Panie Kochanku” opowiadano, że gdy przyjmował Stanisława Augusta w Nieświeżu, jego strój i rząd na konia miały cenę 10 milionów złotych polskich²¹⁷.

W innych językach: angielski keep up with the Joneses, „dotrzymywać kroku Jonesom”: mieć to samo, co sąsiedzi, żeby nie wypaść przy nich gorzej²¹⁸.

szlachcic na zagrodzie równy wojewodzie

Znaczy: ktoś niżej postawiony może się w pewnych warunkach równać z tymi, którzy stoją wyżej²¹⁹; zwrot chętnie się przerabia, np. „Sołtys na zagrodzie równy wojewodzie”²¹⁹. Arct w 1916 r. pisał, że tak „mówiło ś[ię] w dawnej Polsce o mniemanej równości szlacheckiej”, a zagrodę objaśniał jako małą posiadłość ziemską²²⁰.

Przykład ułożony: W spółdzielni każdy ma jeden głos, prezes tak samo jak najmłodszy członek; szlachcic na zagrodzie równy wojewodzie.

Skąd: Gloger wyjaśnia, że dziedziczne posiadanie ziemi, „bez względu na mały lub wielki obszar”, uchodziło za synonim klejnotu szlacheckiego i „stawiało na stanowisku czynności obywatelskiej”; przysłowie „powstało właśnie z pojęcia tego związku”²¹⁷. Cytaty w WSJP pokazują, jak szlachta broniła tej zasady: nie dopuszczała obcych tytułów diuków, markizów, baronów i hrabiów, a wyróżniać się mogła tylko tytułem urzędniczym²¹⁹.

Polska nierządem stoi

Znaczy: państwo trwa mimo nierządu, czyli stanu, w którym władza nie panuje nad krajem i nie może zapewnić przestrzegania prawa; WSJP notuje połączenie „coś stoi nierządem”²²¹.

Przykład ułożony: Od trzech lat wspólnota nie ma zarządu, a osiedle jakoś działa; Polska nierządem stoi.

Skąd: Jako coś, co ludzie powtarzają, przytacza je Piotr Skarga w ósmym z Kazań sejmowych: „Ustawicznie się mury rzpltej waszej rysują, a wy mówicie: nic, nic. Nierządem stoi Polska! Lecz gdy się nie spodziejecie, upadnie i was wszytkich potłucze”²²². Skarga napisał ten cykl prawdopodobnie w czasie burzliwego, zerwanego sejmu 1597 r. i w tym samym roku go wydał; nic nie wskazuje, by kazania wygłosił²²³. Później przedmowa do Głosu wolnego, traktatu wydanego pod imieniem Stanisława Leszczyńskiego, mówi: „Przysłowie to za niemylne uchodzi, że Polska nierządem stoi”²²⁴; autorstwo traktatu jest jednak sporne i część badaczy przypisuje go Mateuszowi Białłozorowi²⁰⁹.

krakowskim targiem

Znaczy: tak, że każda ze stron odstępuje od części żądań, by dojść do porozumienia; rzadziej mówi się „żydowskim targiem”²²⁵.

Przykład ułożony: Sprzedawca chciał tysiąc złotych, ja dawałem sześćset; krakowskim targiem stanęło na ośmiuset.

Skąd: WSJP nie podaje genezy zwrotu²²⁵, a w Banicie Kraszewskiego (1885) oznacza on podział po połowie: marszałek Zborowski żąda od króla Stefana Batorego czterech tysięcy florenów, a król obiecuje dwa; Zborowski „tym datkiem, krakowskim targiem, połowy, był mocno obrażony”²²⁶.

W innych językach: angielski split the difference, „podzielić różnicę”: zgodzić się tylko na część tego, czego się pierwotnie chciało, zwłaszcza w umowie o pieniądze²²⁷.

iść do Canossy

Znaczy: przyznać się do błędu i ukorzyć się przed kimś²²⁸.

Przykład ułożony: Po tygodniu bojkotu minister poszedł do Canossy i przeprosił związkowców.

Skąd: Ze sporu Henryka IV z papieżem Grzegorzem VII²²⁸; WSJP i Onze Taal nazywają Henryka cesarzem, artykuł Uniwersytetu w Heidelbergu królem²²⁹²³⁰. W 1076 r. Henryk ogłosił papieża usuniętym, a ten obłożył go klątwą. W styczniu 1077 r. Henryk przez trzy kolejne dni stawał w szacie pokutnej i boso przed bramą zamku Canossa, gdzie przebywał papież²²⁹. Zwrot zapamiętał upokorzenie, ale papież musiał potem zdjąć klątwę, więc według Onze Taal było to w istocie zwycięstwo Henryka²²⁹. Podobnie pisze Uniwersytet w Heidelbergu: pokutą Henryk zmusił papieża, by przyjął go z powrotem do Kościoła, i uniknął trybunału książąt²³⁰.

W innych językach: niemiecki Gang nach Canossa, „droga do Canossy”: pójście do kogoś, przed kim trzeba się upokorzyć²³¹; niderlandzki naar Canossa gaan: poddać się, publicznie przyznać do winy²²⁹.

Ciekawostka

14 maja 1872 r., w czasie Kulturkampfu, sporu państwa z Kościołem²²⁹, kanclerz Otto von Bismarck zapewnił Reichstag: Seien Sie außer Sorge, nach Canossa gehen wir nicht – weder körperlich noch geistig, „Bądźcie spokojni, do Canossy nie pójdziemy, ani ciałem, ani duchem”²³⁰. Jeszcze w tym samym roku wybito medal z napisem Nicht nach Canossa²³².

Z dawnego życia i rzemiosła

Ta grupa to obrazy z dawnego domu, kuchni i warsztatu: drewniana oprawa księgi, gruszki pieczone w popiele, kosz, w którym wystawiano na pośmiewisko. Przedmioty zniknęły, a zwroty zostały.

od deski do deski

Znaczy: dokładnie, od początku do końca; zwykle przy czasowniku „czytać, przeczytać”²³³. Rzadszy wariant brzmi „od dechy do dechy”²³³.

Przykład ułożony: Instrukcję zmywarki przeczytałem od deski do deski, a i tak nie wiem, co znaczy migająca kropka.

Skąd: Od drewnianych okładek dawnych ksiąg. Zszyte arkusze papieru lub pergaminu usztywniano najczęściej deskami obciągniętymi skórą, „co znalazło swój wyraz w powiedzeniu «czytać od deski do deski»”, jak mówiła PAP Agnieszka Perzanowska, kuratorka wystawy dawnych opraw w Muzeum Narodowym w Krakowie²³⁴. Gloger pisał, że księgi w bibliotece Zygmunta Augusta oprawiano „w deski, czerwoną skórą pokryte”²³⁵. W XVII w. Potocki użył zwrotu, porównując ludzkie sumienie do księgi: „Co ma w sobie, od deski do deski wyczyta”²³⁶.

Oprawa egzemplarza inkunabułu Gart der Gesundheit (druk z 1485 r.) w Metropolitan Museum of Art, z metalowymi guzami i klamrami Peter Schöffer / Johannes de Cuba, CC0, źródło

W innych językach: angielski read something from cover to cover, „od okładki do okładki”: przeczytać książkę albo czasopismo od początku do końca²³⁷. W czeskim okładki książki to po prostu desky, a deska to płaski przedmiot „pierwotnie drewniany” (pův. dřevěný)²³⁸.

trafiła kosa na kamień

Znaczy: ktoś stanowczy i nieustępliwy trafił na przeciwnika podobnego do siebie; mówi się to zwykle jako komentarz²³⁹. Arct w 1916 r. objaśniał krócej: „nieudanie ś[ię] czego, opór”²⁴⁰.

Przykład ułożony: Uparty prezes trafił na równie upartą księgową; trafiła kosa na kamień.

Skąd: Samuel Adalberg w Księdze przysłów (1889–1894) objaśnia nim przysłowie „Ile chytrców, tyle mędrców”: „każdy chytry znajdzie jeszcze chytrzejszego, trafi kosa na kamień”²⁴¹²⁴². Cecylia Niewiadomska w Legendach, podaniach i obrazkach historycznych (1912) opowiada anegdotę o Auguście II Mocnym, który łamał w palcach podkowy od kowala; kowal odpłacił się, zginając w palcach królewskie talary, a król miał powiedzieć: „Trafiła kosa na kamień”²⁴³. To anegdota, nie kronika.

W innych językach: rosyjski ma ten sam obraz. Lew Tołstoj w Annie Kareninie pisze, że spokój i pewność siebie Wrońskiego как коса на камень, „jak kosa na kamień”, natknęły się na chłodną pewność siebie Karenina²⁴⁴; polski przekład z lat 1898–1900 oddaje to dosłownie: „natknęły się, jak kosa na kamień, ze sztywną pewnością siebie Aleksieja Aleksandrowicza”²⁴⁵. Niemiecki ma bei jemandem auf Granit beißen, „ugryźć u kogoś granit”, czyli natrafić na silny opór²⁴⁶.

bić się w piersi

Znaczy: przyznawać się do błędu i wyrażać żal; także „uderzać się w piersi”, „walić się w piersi”²⁴⁷.

Przykład ułożony: Po przegranych wyborach przewodniczący bił się w piersi i zapowiedział zmiany w partii.

Skąd: Gest ten opisuje przypowieść o faryzeuszu i celniku z Ewangelii według św. Łukasza. Faryzeusz dziękuje Bogu, że nie jest jak inni ludzie, a celnik „stał z daleka i nie śmiał nawet oczu wznieść ku niebu, lecz bił się w piersi i mówił: «Boże, miej litość dla mnie, grzesznika!»” (Łk 18,13)²⁴⁸. W Wulgacie: percutiebat pectus suum dicens Deus propitius esto mihi peccatori²⁴⁹. To celnik, a nie faryzeusz, wraca do domu usprawiedliwiony²⁴⁸.

W innych językach: francuski battre sa coulpe, dosł. „bić swoją winę”: okazywać skruchę, przyznawać się do winy²⁵⁰; coulpe pochodzi od łacińskiego culpa i znaczy „wina, grzech, błąd”²⁵¹. Angielski sięga po łacinę wprost: mea culpa, „moja wina”, mówi się, przyznając, że coś stało się z naszej winy²⁵².

dać kosza

Znaczy: odrzucić czyjeś zaloty²⁵³. Druga strona to „dostać kosza”: „nie zostać przyjętym jako adorator; zostać odprawionym z niczym”²⁵⁴.

Przykład ułożony: Zaprosił ją na studniówkę, ale dała mu kosza, bo szła z kolegą z drużyny.

Skąd: Narodowe Centrum Kultury łączy zwrot z dawną karą: winowajcę, najpierw rycerza, później żołnierza, sadzano w koszu jak w klatce i wystawiano na hańbę i pośmiewisko. Stąd „dać kosza”, dawniej też „odkosza”, i „dostać kosza”, które najpierw znaczyły szerzej: „odmówić komuś czegoś” i „spotkać się z odmową”²⁵⁴.

Dawniej: Adalberg obok „Dostał (dał mu) kosza”, czyli „odmowną odpowiedź dostał, dano mu odprawę”, notuje „Osiadł (został) na koszu”: został sam, nic nie wskórał, przegrał sprawę²⁵⁵. Według NCK „zostać na koszu” mówiono też o starej pannie²⁵⁴.

W innych językach: niemiecki jemandem einen Korb geben, „dać komuś kosz”, i einen Korb bekommen, „dostać kosz”, a słownik DWDS opowiada o nich inną historię. Wyrażenie „zapewne” (dürfte) wzięło się od kosza ze zbyt słabym dnem: nieproszony zalotnik, zamiast zostać w nim wciągnięty do okna ukochanej, jak w literacko poświadczonym średniowiecznym obyczaju, spadał na ziemię²⁵⁶.

ciągnąć kogoś za język

Znaczy: wypytywać kogoś i skłaniać, by zdradził to, co miało być tajemnicą²⁵⁷.

Przykład ułożony: Babcia przy obiedzie ciągnęła mnie za język, kogo przyprowadzę na wesele.

W innych językach: Niemcy i Francuzi zamiast języka wyciągają z nosa robaki. Niemiecki jemandem die Würmer aus der Nase ziehen, „wyciągać komuś robaki z nosa”, znaczy zręcznie kogoś wypytać²⁵⁸; francuski tirer les vers du nez de quelqu’un, dosłownie to samo, to „kazać komuś mówić, wydobyć przyznanie”²⁵⁹. Angielski mówi krócej: pump someone, „pompować kogoś”, czyli wciąż wypytywać, zwłaszcza okrężną drogą²⁶⁰.

nie zasypiać gruszek w popiele

Znaczy: nie pozostawać bezczynnym i nie zaniedbywać ważnych spraw²⁶¹; dziś także: wykorzystywać każdą nadarzającą się okazję²⁶². Poprawnie „zasypiać”, nie „zasypywać”²⁶¹²⁶².

Przykład ułożony: Konkurencja nie zasypia gruszek w popiele i już otworzyła sklep po drugiej stronie ulicy.

Skąd: Z dawnej kuchni. Gruszki suszono albo pieczono w gorącym popiele, w piecu chlebowym lub w żarze ogniska, i trzeba było ich pilnować, żeby się nie zwęgliły²⁶¹²⁶². Kto przy cieple ognia zasnął, ten „zasypiał”, czyli przesypiał, właściwą chwilę na wyjęcie owoców²⁶².

Dawniej: Adalberg zebrał całą rodzinę odmian: „Nie zapomni gruszki w popiele”, „Nie zabaczy gruszki w popiele”, „Zaspał gruszki w popiele”²⁶³. Już Mikołaj Rej w Zwierciadle (1567) pisał: „Stara przypowieść: nie zapomniał gruszki swojej w popiele”, a Jan Mączyński w łacińsko-polskim słowniku z 1564 r. objaśniał łacińskie exactus jako kogoś, kto jest „pilen tego, co nań włożono, sprawny, nie zabaczy gruszki w popiele, jako w przypowieści bywa mówiono”²⁶³²⁶⁴.

W innych językach: angielski make hay while the sun shines, „susz siano, póki świeci słońce”: dobrze wykorzystać okazję, póki trwa²⁶⁵.

mieć muchy w nosie

Znaczy: być w złym humorze i złościć się bez wyraźnego powodu²⁶⁶.

Przykład ułożony: Brat od rana ma muchy w nosie i na każde pytanie odpowiada burknięciem.

Skąd: Narodowe Centrum Kultury objaśnia zwrot obrazem z pastwiska: wśród spokojnych krów jedna wierzga, macha łbem i wywija ogonem, jakby złościła się bez powodu, a ma po prostu muchy w nosie, bo owady „prawdopodobnie” dostały się jej do nozdrzy²⁶⁷. NCK zastrzega, że nie chodzi o „mieć kogoś, coś w nosie”, czyli lekceważyć; ten zwrot powstał jako eufemizm znacznie dosadniejszego wyrażenia²⁶⁷.

W innych językach: francuski pyta, jaka mucha kogoś ukąsiła: Quelle mouche te pique ?, „czemu nagle się złościsz?”, a prendre la mouche to „unieść się”²⁶⁸; angielski szuka przyczyny przy łóżku: get out of bed on the wrong side, dosł. „wstać z łóżka złą stroną”, czyli przez cały dzień mieć zły humor i łatwo się irytować²⁶⁹.

Zapomniane

Wszystkie powiedzenia z tej grupy stoją w Księdze przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich Samuela Adalberga, wydanej w Warszawie w latach 1889–1894²⁴². Wiele z nich Adalberg wziął ze zbioru Aleksandra Weryhy Darowskiego Przysłowia polskie odnoszące się do nazwisk szlacheckich i miejscowości (Poznań 1874)²⁷⁰. Gdy dzisiejsze słowniki coś o nich mówią, piszemy to; gdy milczą, nie zgadujemy, bo brak w słowniku to poszlaka, a nie dowód, że nikt już tak nie mówi. Dwa ostatnie notuje jeszcze Wielki słownik języka polskiego PAN, z cytatami z prasy albo z internetu²⁷¹²⁷².

Zbliska, z Kamczatki, Beniowski wrócił

Znaczyło: bardzo daleko, choć zaczyna się od słowa „zbliska”. Było to przysłowie „upowszechnione między szlachtą na oznaczenie wielkiej odległości miejsca”²⁷³.

Przykład ułożony: „Daleko masz do tej nowej pracy?” „A gdzie tam. Zbliska, z Kamczatki, Beniowski wrócił”.

Skąd: Maurycy Beniowski walczył w konfederacji barskiej, w 1769 r. trafił do rosyjskiej niewoli i został zesłany do Kazania, a potem na Kamczatkę²⁷³. Tam wzniecił bunt, opanował główny port, porwał rosyjski statek i popłynął nieznaną drogą na północ, w stronę Alaski, a potem na południe, ku Japonii i Chinom²⁷⁴. W 1772 r. płynął już z Makau do Francji²⁷⁵. Na francuskiej służbie trafił na Madagaskar i działał tam w latach 1774–1776²⁷⁵; 10 października 1776 r. zgromadzenie wodzów wybrało go władcą wyspy²⁷⁶. Zginął na Madagaskarze w 1786 r.²⁷³²⁷⁶ Adalberg przytacza K. Wł. Wójcickiego²⁶⁴: „Kiedy wydostał się (…) tak cndownie [tak w druku, zamiast: cudownie] z Kamczatki, powstało nawet w języku naszym przysłowie”²⁷³. Źródła różnią się co do roku urodzenia: Adalberg podaje 1741 r., tak jak sam Beniowski w pamiętnikach, a historyk Patrik Kunec, na podstawie metryki chrztu, 20 września 1746 r.; rok 1741 nazywa celową mistyfikacją Beniowskiego²⁷³²⁷⁵.

Maurycy Beniowski na drzeworycie Aleksandra Regulskiego z „Tygodnika Ilustrowanego” (1864), wzorowanym na rycinie z angielskiego wydania jego podróży Aleksander Regulski / James Heath, Public domain, źródło

Dziś: Wielki słownik języka polskiego PAN (WSJP) na hasło „Beniowski” nie zwraca żadnego wyniku²⁷⁷. Odludzie Niemcy opisują zwrotem wo sich Fuchs und Hase gute Nacht sagen, „gdzie lis i zając mówią sobie dobranoc”²⁷⁸.

Zarobił jak król Jan na Wołoszczyźnie

Znaczyło: ironicznie: nic nie zarobił, stracił²⁷⁹.

Przykład ułożony: Wpłacił oszczędności do piramidy finansowej szwagra i zarobił jak król Jan na Wołoszczyźnie.

Skąd: Adalberg wywodzi przysłowie z „kilkakrotnych, zawsze niepomyślnych wypraw” Jana III Sobieskiego na Wołoszczyznę, którą król „zhołdować zamyślał”²⁷⁹. Adalberg nie podaje dat ani nie wylicza wypraw. Zestawiamy go więc z opisem Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, z zastrzeżeniem: muzeum pisze o trzech wyprawach mołdawskich króla, a Wołoszczyznę wymienia osobno, jako drugi, obok Mołdawii, cel jego planów²⁸⁰²⁸¹²⁸². Pierwsza, w 1684 r., skończyła się nad wezbranym Dniestrem²⁸⁰. W 1686 r. król wkroczył do Jass, witany jak wyzwoliciel chrześcijan spod władzy tureckiej, ale 2 września kazał zawracać, a cała kampania zakończyła się klęską²⁸¹. W 1691 r. wojsko nękał głód; zdobyto Sorokę i Neamț, lecz planów króla nie zrealizowano i była to ostatnia wyprawa, którą osobiście prowadził²⁸². Ta sama strona Adalberga pamięta też drugie oblicze tego panowania: „Za króla Jana wiara nasza ratowana”, o odsieczy wiedeńskiej²⁷⁹.

Bogaty jak Fukier

Znaczyło: bardzo bogaty²⁸³.

Przykład ułożony: Kupił kamienicę w rynku i trzy folwarki; bogaty jak Fukier.

Skąd: Od Fuggierów albo Fukierów (tak pisze Adalberg), rodziny słynnej w XVI w. z bogactwa; kilku jej członków mieszkało w Polsce²⁸³. Sebastian Fabian Klonowic we Flisie stawia ich niżej od polskiego szlachcica po żniwach:

Nie tak majętni wielcy Frajherowie, Nie tak bogaci sławni Fukierowie, Jako tu szlachcic o świętym Marcinie W naszej krajinie.²⁸⁴

Fukierowie to według przypisu wydawcy „sławna familija bankierów w Augsburgu; tak jak byś dziś powiedział Rotszyldowie”; mieli oni też kantor w Warszawie²⁸⁴.

Dziś: w tej roli występuje inny bogacz z przeszłości: WSJP notuje książkowe krezus, „człowiek bardzo bogaty”, od Krezusa, króla Lidii²⁸⁵.

Gut, bon, Sagalas London, de kowal de Bałabanówka

Znaczyło: mówiono tak o lichych wyrobach krajowych, „zwłaszcza do ognistej broni, jeśli ją kto udaje za angielską”²⁸⁶.

Przykład ułożony: Na metce „made in Italy”, a szyte w piwnicy za rogiem; gut, bon, Sagalas London, de kowal de Bałabanówka.

Skąd: Adalberg przytacza „Listy z Dżuryna” A. Pługa z „Gazety Warszawskiej” z 1853 r.: przysłowie miało pochodzić od niejakiego Biemachera z Bałabanówki, wsi pod Lipowcem, który takim napisem ozdobił zrobioną przez siebie strzelbę; Adalberg sądzi, że „Biemacher” to przekręcone niemieckie Büchsenmacher²⁸⁶. Tego samego napisu użył Mickiewicz w księdze IV Pana Tadeusza, gdzie Rejent chwali swoją broń:

Tęga strzelba, prawdziwa to Sagalasówka, Napis: Sagalas London à Bałabanówka… (Sławny tam mieszka ślusarz Polak, który robił Polskie strzelby, ale je po angielsku zdobił).²⁸⁷

Asesor z Rejentem kłócą się o swoje strzelby jeszcze w księdze V: „Jeden wielbiąc przymioty swojej Sanguszkówki, / Drugi bałabanowskiej swej Sagalasówki”²⁸⁷.

Zgodzą się jak Hulewicze z Siemaszkami

Znaczyło: tak mówiono o nieprzejednanych nieprzyjaciołach, dodając: „po śmierci”²⁸⁸.

Przykład ułożony: Ci dwaj sąsiedzi od dwudziestu lat procesują się o płot; zgodzą się jak Hulewicze z Siemaszkami.

Skąd: Hulewicze i Siemaszkowie, „domy starożytne i możne” szlachty wołyńskiej, żyli w ciągłej niezgodzie, a po śmierci chowano jednych i drugich razem, „w sklepie pod kościołem św. Jakóba w Łucku”²⁸⁸. Ta sama strona notuje drugie powiedzenie o tym rodzie: „Hul, hul, panie Hulewicz!”. Wzięło się z egzorty wygłoszonej na pogrzebie Benedykta Hulewicza, „sławnego cynika i jowialisty”, zmarłego w 1817 r., i „chodziło jakiś czas w przysłowiu”: witano nim członków tej rodziny²⁸⁸.

Z kolegiaty chockiej najbliższa droga do nieba

Znaczyło: według wyjaśnienia Darowskiego chodziło o biedę duchownych: księża z kolegiaty w Choczu w województwie kaliskim mieli tak skromne uposażenie, że „zmuszeni mizerne prowadzić życie mieli najbliżej do nieba, czyli prędko się na tamten świat przenosili”²⁸⁹.

Przykład ułożony: Na tym etacie najbliższa droga do nieba, jak z kolegiaty chockiej.

Skąd: Przysłowie znano już w XVIII w. Ksiądz Pstrokoński wspominał w pamiętnikach, że kanonię w Choczu otrzymał w 1736 r., a gdy doszedł do lat kapłańskich, „uradowany byłem w duchu, żem otrzymał kanonję w tej kolegjacie, o której to było przysłowie, że z kolegjaty chockiej…”²⁸⁹. Wyjaśnienie z ubóstwem Darowski wywnioskował z dalszego ciągu tych pamiętników²⁸⁹.

Monitor boćkowski

Znaczyło: boćkowska dyscyplina, którą karano uczniów; „upominacz”, który „rozum do głowy napędzał i karcił zdrożności młodociane”²⁹⁰.

Przykład ułożony: Dziadek wspominał szkołę, w której zamiast dzienniczka był monitor boćkowski.

Skąd: Podlaskie Boćki słynęły z wyrobu dyscyplin, kańczuków i harapów, a podanie mówiło, że mieszczanie spłacili nimi większą część daniny nałożonej przez Szwedów²⁹⁰. Obok „monitora” Adalberg notuje rymowankę „Boćkowskiego prawa artykuły niejedną cnotę wykuły” i dwuwiersz Wincentego Pola: „Jeszcześ mi nie wyrósł z pod władzy ojcowskiej / Mam jeszcze ów samy monitor boćkowski”²⁹⁰²⁶⁴.

Wolę zawsze być Dzierżkiem, niż Czekajem

Znaczyło: lepiej mieć coś w ręku, niż czekać na obietnicę, albo: lepiej nie pożyczać wcale, niż potem czekać na dłużnika²⁹¹.

Przykład ułożony: Wolę mniejszą pensję co miesiąc niż obiecaną premię za rok; wolę zawsze być Dzierżkiem, niż Czekajem.

Skąd: Przytoczył je Wespazjan Kochowski w Epigramatach polskich (Kraków 1674)²⁹¹²⁶⁴:

Nie pożyczę, nie wierzę żadnym obyczajem, Wolę być zawsze Dzierżkiem, niżeli Czekajem;

i w innym miejscu:

Nie masz dać, nie trzymaj mię na twych obietnicach, Bo wolę być w Dzierżkowie, a niż w Myślenicach.²⁹¹

Dzierżek to według Adalberga nazwisko zmyślone, tak jak Nieczuja z powiedzenia „I Dzierżek i Nieczuja”, czyli „jest bogaty, a nieczuły, nieużyty”²⁹².

Dziś: ten sam sens ma „Lepszy wróbel w garści niż gołąb na dachu”: lepsze są korzyści mniejsze, ale pewne²⁹³.

Już po harapie

Znaczyło: już po wszystkim, za późno, już się stało²⁹⁴.

Przykład ułożony: Przyszedł z kwiatami, kiedy goście już wychodzili; już po harapie.

Skąd: Z polowania. Harap albo herap to według Adalberga niemieckie herab, nawoływanie myśliwych, którzy poskramiali psy po pojmaniu zwierza²⁹⁴. Tak samo wywodzi to słowo słownik etymologiczny PWN: okrzyk herab! przy poskramianiu psów²⁹⁵. Adalberg zebrał też warianty: „Po harapie przybywasz”, „Już niewczas po harapie gonić” i „Lepszy harap, niż hu lala!”, czyli lepiej mieć coś, niż się spodziewać; hu lala to okrzyk myśliwych płoszących zwierza²⁹⁴.

Dziś: WSJP objaśnia harap jako bicz o krótkiej rękojeści i długim plecionym rzemieniu, a SJP PWN dodaje, że „używany dawniej na psy myśliwskie”²⁹⁶²⁹⁷. Na coś spóźnionego mówimy „musztarda po obiedzie”: coś, co „zaistniało za późno i nie jest już potrzebne”²⁹⁸.

Zbić kogoś z inochody

Znaczyło: zbić z tropu, pomylić komuś szyki, sprowadzić z właściwej drogi, a także zbić z tonu, upokorzyć²⁹⁹.

Przykład ułożony: Jedno pytanie z sali zbiło prelegenta z inochody.

Skąd: Inochoda albo jednochoda to według Adalberga „pewny chód koński, prędszy od kłusaka”²⁹⁹. SJP PWN objaśnia inochód jako chód lub bieg, w którym zwierzę stawia jednocześnie raz obie nogi prawe, raz obie lewe³⁰⁰. Po sam zwrot kilka razy sięgnął Wacław Potocki, na przykład w Argienidzie (1697): „Zbiję tę jego pychę z jednochody”²⁹⁹²⁶⁴.

Dziś: samo słowo inochód SJP PWN wciąż notuje³⁰⁰. Podobny sens ma „zbić kogoś z pantałyku”: tak go zmieszać, że przez chwilę nie wie, jak zareagować³⁰¹.

Stroi baba firleje

Znaczyło: stroić firleje to dokazywać, hulać, pozwalać sobie albo kpić z kogoś; całe przysłowie brzmi „Stroi baba firleje, kiedy sobie podleje”³⁰².

Przykład ułożony: Ciocia po drugim kieliszku nalewki zaczyna śpiewać i tańczyć na stole; stroi baba firleje.

Skąd: Ciekawsza od zwrotu jest jego fałszywa geneza. Benedykt Chmielowski w Nowych Atenach objaśniał, że chodzi o królową Bonę, która w dobrym humorze obdarowywała panów Firlejów i „ich bogato stroiła”³⁰². Darowski pierwszy uznał to za płód fantazji autora, a Adalberg nazywa wykład Chmielowskiego „rażąco błędnym”: historyczni Firlejowie nie mieli wpływu na powstanie wyrażenia, utworzonego tak samo jak stroić fryje, figle czy żarty³⁰². Zwrot znano zresztą już w XVI w.; Jan Mączyński w słowniku z 1564 r. notował „Krom piwa i chleba nie stroi firlejów baba”³⁰². Adalberg pisze, że etymologia wyrazu firleje „dotychczas jest ciemną”³⁰².

Królowa Bona umarła

Znaczy: żartobliwie: to, co mówisz, nie jest nowością, tylko rzeczą od dawna znaną. WSJP opatruje zwrot kwalifikatorami żart. i przest. (przestarzałe), ale ilustruje go jeszcze wpisami z internetowego forum i bloga²⁷¹.

Przykład ułożony: „Wiesz, że na tej ulicy zawsze są korki?” „Królowa Bona umarła!”

Skąd: Adalberg podaje dwa wyjaśnienia. Według rękopisu Jabłonowskiego, powtórzonego przez Wójcickiego, wiadomość o śmierci Bony dotarła do Polski z opóźnieniem i żartowano z niej, bo nikt królowej nie żałował; potem mówiono tak każdemu, kto dawno znaną rzecz podawał za nowinę³⁰³. Lipiński tłumaczył to „odmiennie trochę”: wiadomość musiała zrobić wielkie wrażenie, a ludzie powtarzali ją sobie tak skwapliwie, aż przestała być nowiną³⁰³. Jabłonowski datuje śmierć Bony na 1558 r., WSJP na 1557 r.³⁰³²⁷¹ Adalberg notuje też „To było za królowej Bony”, czyli bardzo dawno³⁰³. Dziś na bardzo dawne czasy mówimy „za króla Ćwieczka”³⁰⁴, a Adalberg zna pełniejszą wersję: „Było to za króla Ćwieczka i brata jego Gwoździa”³⁰⁵; ćwiek to gwóźdź z szeroką główką³⁰⁶.

W innych językach: angielski ma ten sam żart: Queen Anne is dead, „królowa Anna nie żyje”, to odpowiedź na nieświeżą nowinę; zamiast Anny mogła wystąpić królowa Elżbieta albo any personage whose decease is well-known, „każda postać, której śmierć jest dobrze znana”³⁰⁷. W Polite Conversations Swifta na pytanie o nowiny pada odpowiedź: Why, Madam, Queen Elizabeth’s dead, „Ależ, pani, królowa Elżbieta nie żyje”³⁰⁷. Korespondent „Notes and Queries” zauważał, że o pochodzenie powiedzenia as dead as Queen Anne, „martwy jak królowa Anna”, pytano tam już trzy razy, a zadowalającej odpowiedzi nie było; przypominał, że Anna zmarła 1 sierpnia 1714 r.³⁰⁸

Pisuj na Berdyczów

Znaczyło: cytat, który przytacza Adalberg, wylicza wiele zastosowań: „nie chcę z tobą w żadne wchodzić stosunki”, „nie dbam o ciebie”, „przepadło na zawsze”, „już się z tym nie zobaczysz”²⁷³.

Przykład ułożony: Reklamację złożyłem w marcu i do dziś cisza; mogłem od razu pisać na Berdyczów.

Skąd: Autor cytowany przez Adalberga przypuszcza, że powód „mógł być następujący”: Berdyczów, leżący na krańcach Ukrainy i narażony na wojny z Kozakami i napady hajdamaków, „nie miał do końca prawie zeszłego wieku urządzonych pocztowych związków”, a listy szły przez wojskowe stójki i często przepadały²⁷³. Antoni Siekierzyński w 1872 r. opowiadał „bajeczkę” o naczelniku berdyczowskiej poczty, który opłaty brał do własnej kieszeni, a listy wynosił na strych, gdzie znaleziono je po jego śmierci²⁷³. WSJP dodaje jeszcze dwie wersje: kłopoty poczty w mieście, które było punktem kontaktowym wędrownych kupców, albo odwrotnie, poczta znakomita, tylko kupiec zaglądał do Berdyczowa kilka razy w roku, więc list czekał na niego długo²⁷².

Dawniej i dziś: Adalberg zna wariant ukraiński Piszy piśma czerez Berdyczew, propało i wariant używany na Litwie: „Pisuj do mnie na Berdyczów, Pińsk, Mińsk, Korelicze i Bieszenkowicze”²⁷³. To powiedzenie nie umarło: WSJP notuje „pisać, słać, wysłać (list, skargę) na Berdyczów”, czyli „nie spodziewając się reakcji”, z cytatami z prasy z 2004 i 2005 r.²⁷²

Ta sama myśl w różnych językach

Tę samą sytuację każdy język opisuje innym obrazem. Polski deszcz leje się z cebra, angielski spada kotami i psami. Poniżej osiem polskich zwrotów i ich odpowiedniki; przy każdym dosłowne tłumaczenie, bo właśnie w nim widać różnicę.

leje jak z cebra

Znaczy: pada intensywnie; WSJP podaje „leje jak z cebra” wśród typowych połączeń czasownika lać w znaczeniu „o deszczu”³⁰⁹.

Obraz: ceber to dawne duże drewniane naczynie z klepek spiętych obręczą³¹⁰, według SJP PWN zwykle z dwoma uchami, używane na wsi³¹¹.

W innych językach:

angielski: it’s raining cats and dogs, dosł. „pada kotami i psami”, czyli bardzo mocno³¹²;
niemiecki: es regnet Bindfäden, „pada sznurkami”³¹³;
francuski: il pleut des cordes, „pada linami”³¹⁴.

kupować kota w worku

Znaczy: kupować coś albo decydować się na coś bez wcześniejszego sprawdzenia³¹⁵.

W innych językach:

niemiecki: die Katze im Sack kaufen, ten sam kot w tym samym worku: kupić coś bez oglądania³¹⁶;
francuski znał ten sam obraz co najmniej w XVII w.: słownik Furetière’a z 1690 r. notuje acheter chat en poche, „kupić kota w worku” (en poche objaśnia jako „w worku”), czyli „kupić coś, nie widząc tego”; dzisiejszy Le Robert nie podaje go ani przy chat, ani przy poche³¹⁷³¹⁸;
angielski zamienia kota na świnię: buy a pig in a poke, „kupić świnię w worku”, czyli coś, czego nie obejrzało się ani nie sprawdziło³¹⁹. Merriam-Webster notuje zwrot od 1555 r., a poke to worek, słowo używane dziś głównie na południu i w środkowej części USA³²⁰³²¹.

obiecywać gruszki na wierzbie

Znaczy: obiecywać coś korzystnego i atrakcyjnego, ale niemożliwego do zdobycia albo zrealizowania³²².

W innych językach:

niemiecki: das Blaue vom Himmel versprechen, „obiecywać błękit z nieba”: rozbudzać nierealne oczekiwania³²³;
angielski: promise someone the earth/moon, „obiecać komuś ziemię albo księżyc”: zapowiadać dużo więcej, niż da się zrobić³²⁴;
francuski: promettre monts et merveilles, „obiecywać góry i cuda”, czyli obiecywać wielkie korzyści³²⁵; już słownik Furetière’a (1690) objaśniał to jako olśniewanie pięknymi obietnicami³²⁶.

mieć węża w kieszeni

Znaczy: być skąpym i niechętnie wydawać pieniądze; rzadziej „hodować węża w kieszeni”³²⁷.

W innych językach:

niemiecki trzyma w kieszeni innego zwierzaka: einen Igel in der Tasche haben, „mieć jeża w kieszeni”, czyli być skąpym³²⁸. Skąpca nazywa Geizhals, dosłownie „chciwa gardziel”, słowem z końca XV w.³²⁹;
angielski: tight-fisted, „z zaciśniętą pięścią”: niechętny do wydawania pieniędzy³³⁰.

pokazać komuś, gdzie raki zimują

Znaczy: zemścić się na kimś w sposób bardzo dotkliwy³³¹.

Skąd obraz: rosyjski ma ten sam zwrot: показать, где раки зимуют, „pokazać, gdzie raki zimują”, czyli ukarać³³². Wyjaśnienie, które magazyn „Wokrug swieta” przytacza za „Próbą słownika etymologicznego frazeologii rosyjskiej” N. M. Szanskiego, W. I. Zimina i A. W. Filippowa (1987), łączy je z praktykowaną na Rusi karą śmierci przez utopienie³³³. Jelena Konickaja z Uniwersytetu Wileńskiego zaznacza jednak, że nie ma danych, by takie wyrażenia wiązały się z wyrokami sądowymi³³². A raki zimują po prostu w tych samych wodach co latem, tylko głębiej³³³.

W innych językach: niemiecki jemandem zeigen, wo der Hammer hängt, „pokazać komuś, gdzie wisi młotek”: zademonstrować swoją siłę, zbesztać kogoś³³⁴.

jak rak świśnie, a ryba piśnie

Znaczy: nigdy; tak objaśnia ten zwrot Słownik synonimów PWN³³⁵.

Skąd obraz: Jelena Konickaja w artykule z 2025 r. zestawia polski zwrot z rosyjskim когда рак на горе свистнет, „kiedy rak na górze zagwiżdże”, oraz z odpowiednikami białoruskimi i ukraińskimi; litewski mówi Bus, kai vėžiai nugaromis švilps, „będzie, kiedy raki zagwiżdżą grzbietami”³³². Popularne objaśnienia odrzuca i stawia hipotezę, że rosyjski zwrot przechowuje ślad mitu o walce gromowładnego Peruna z panem świata zmarłych Welesem, w którym rak jest stworzeniem podziemnym³³².

W innych językach:

francuski: quand les poules auront des dents, „kiedy kury będą miały zęby”³³⁶;
angielski: pigs might fly, „świnie mogłyby latać” (w USA pigs can fly), gdy coś nie ma żadnych szans się zdarzyć³³⁷;
niemiecki: am Sankt-Nimmerleins-Tag, „w dzień świętego Nigdusia”³³⁸.

nie mój cyrk, nie moje małpy

Znaczy: sprawa mnie nie dotyczy, więc nie interesuje mnie, co się z nią będzie działo; jest też wariant „nie mój cyrk i nie moje małpy”³³⁹. Do rozmówcy mówi się „twój cyrk, twoje małpy”³⁴⁰. Najstarszy cytat podany w WSJP pochodzi z „Gazety Poznańskiej” z 2003 r.³³⁹

Kariera w angielskim: prowadzący audycję radiową A Way with Words wyjaśniają not my circus, not my monkeys jako kalkę, czyli dosłowne tłumaczenie polskiego zwrotu, obecne w angielszczyźnie od co najmniej 30 lat³⁴¹. Słuchacz z Kentucky usłyszał je od żony, która sama nie pamiętała, skąd je zna; Anglojęzyczni dopisali nawet ciąg dalszy: but the clowns definitely know me, „ale klauni na pewno mnie znają”³⁴¹. Po tej audycji profesorka francuskiego i rosyjskiego z Northern Michigan University przysłała rosyjskie powiedzenie „cyrk wyjechał, klauni zostali”³⁴².

trzymać kciuki

Znaczy: życzyć komuś powodzenia; także „ściskać”, „zaciskać kciuki” albo „trzymać palce”³⁴³.

W innych językach:

niemiecki trzyma to samo: jemandem die Daumen drücken albo halten, „ściskać, trzymać komuś kciuki”³⁴⁴;
angielski krzyżuje palce: keep your fingers crossed, „trzymaj palce skrzyżowane”, czyli mocno na coś licz³⁴⁵;
francuski również: croiser les doigts, „krzyżować palce”, by zażegnać zły los³⁴⁶.

Częste błędy

Frazeologizm ma stałą formę, więc łatwo go zepsuć. Andrzej Markowski w poradniku dla egzaminatorów maturalnych wymienia trzy drogi do błędu: zmianę formy (wymianę wyrazu, dodanie albo ucięcie składnika), niezrozumienie treści i użycie zwrotu w zdaniu, w którym zaczyna znaczyć dosłownie³⁴⁷. Poniżej sześć pomyłek opisanych przez słowniki i poradnie; o krzyżowaniu wyrażeń, czyli kontaminacji, więcej w artykule Pojęcia o języku: tropy, figury, pomyłki i gry słowne.

ponieść porażkę, nie „odnieść”

Poprawnie: ponieść porażkę albo doznać porażki. WSJP przy haśle porażka zaznacza, że połączenie „odnieść porażkę” uznaje się za niepoprawne³⁴⁸.

Skąd błąd: Markowski tłumaczy to na podobnym błędzie „odniósł klęskę”: czasownik odnieść łączy się, z jednym wyjątkiem (odnieść obrażenia), z nazwami zwycięstwa i sukcesu, a nazwy niepowodzeń łączą się głównie z czasownikiem ponieść³⁴⁷. Stąd „odnieść sukces”³⁴⁹, ale „ponieść porażkę”³⁴⁸.

w każdym razie, nie „w każdym bądź razie”

Poprawnie: w każdym razie, a w nieco innym znaczeniu bądź co bądź³⁵⁰.

Skąd błąd: Markowski nazywa je skrzyżowaniem (kontaminacją) ze związkiem bądź co bądź³⁴⁷; Mirosław Bańko pisze ostrożniej, że powstało „być może ze skrzyżowania tych dwóch”³⁵⁰. Bańko dodaje, że w języku potocznym Poradnia PWN byłaby skłonna je przyjąć, ale Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN odrzuca je bezwarunkowo³⁵⁰; Markowski zalicza je do błędów rażących³⁴⁷. Tak samo powstało „zawieszenie ognia”, z zawieszenia broni i wstrzymania ognia³⁴⁷.

mieć znaczenie, odgrywać rolę

Poprawnie: mieć znaczenie albo odgrywać rolę; „odgrywać znaczenie” to skrzyżowanie ze związkiem odgrywać rolę³⁴⁷³⁵¹.

Spór: Markowski (2014) za błąd uznaje też „pełnić rolę” i „spełniać rolę”, skrzyżowane z pełnić funkcję³⁴⁷. Bańko już w 2011 r. pisał jednak w Poradni PWN, że to „coraz bardziej staje się martwym zaleceniem poprawnościowym”: dawniej zwroty te traktowano jako kalki z rosyjskiego, a nowsze słowniki poprawnej polszczyzny włączają je do normy użytkowej³⁵².

języczek u wagi, przywiązywać wagę

Poprawnie: języczek u wagi, nie „języczek uwagi”, i przywiązywać wagę, nie „przywiązywać uwagę”³⁴⁷.

Skąd błąd: dosłownie języczek u wagi to ruchoma metalowa strzałka, która pokazuje przechylenie wagi³⁵³; w przenośni ktoś albo coś, co rozstrzyga, gdy przeciwne siły prawie się równoważą³⁵⁴. Markowski nazywa pierwszy błąd niezrozumieniem składnika związku, a drugi wymianą członu na podobnie brzmiący³⁴⁷.

noga się powinęła, dwie słowie

Poprawnie: noga się komuś powinęła, nie „podwinęła”, i mądrej głowie dość dwie słowie, nie „po słowie”³⁴⁷.

Skąd błąd: oba zwroty przechowują dawne formy. Powinąć się znaczyło „potknąć się, pośliznąć się”, a dwie słowie to dawna liczba podwójna³⁴⁷. Zwrot o nodze znaczy dziś, że komuś nieoczekiwanie coś się nie powiodło³⁵⁵. Przysłowie o mądrej głowie miało zresztą wiele wariantów: Adalberg obok „dwie słowie” notuje „Mądra głowa ma dość dwa słowa” i „Mądrej głowie dość na słowie”, a także żartobliwe „Mądrej głowie dość pałką w łeb i dwa tysiące słów”³⁵⁶.

dziś, nie „na dzień dzisiejszy”

Poprawnie: dziś, dzisiaj, na dzisiaj albo obecnie³⁵⁷³⁵⁸.

Skąd błąd: Bańko nazywa to wyrażenie kancelaryzmem, który powstał prawdopodobnie jako skrót od według stanu na dzień dzisiejszy; tautologią nie jest, bo dzień bywa też wczorajszy albo jutrzejszy³⁵⁹. Jest urzędowe i nadużywane, częste u osób, którym urzędowa polszczyzna wydaje się wzorem³⁵⁸. Lidia Wiśniakowska odpowiada w Poradni PWN krótko: „Nie, nie jest poprawny”³⁶⁰.

Podsumowanie

Frazeologizm to skrót opowieści: o wieży Babel, o Syzyfie, o Zabłockim i jego mydle, o Beniowskim wracającym z Kamczatki. Jedne sięgają opowieści sprzed tysięcy lat, inne wyrosły ze świata, który minął, jak „już po harapie” (harap to bicz „używany dawniej na psy myśliwskie”²⁹⁷), a niektóre, jak pisanie na Berdyczów, trzymają się mimo wszystko. Inne języki mówią to samo innymi obrazami: Polak kupuje kota w worku, Anglik świnię, Francuz czeka na kury z zębami, kiedy my czekamy, aż rak świśnie. A gdy zwrot przechowuje dawne słowo albo zapomniany zwyczaj, łatwo o błąd: noga się „podwija”, a gruszki się „zasypuje”. Znać genezę zwrotu to więc nie tylko ciekawostka, ale i dobra ochrona przed pomyłką.

Sprawdź się

Dlaczego mówimy o „puszce” Pandory, skoro u Hezjoda był to dzban?
Który z dwóch kozłów w Dniu Przebłagania uchodził żywy na pustynię?
Dlaczego anegdota o Cyprianie Zabłockim nie może tłumaczyć powiedzenia „wyjść jak Zabłocki na mydle”?
Co znaczyło przysłowie „Zbliska, z Kamczatki, Beniowski wrócił” i skąd się wzięło?
Na co każe czekać Francuz, gdy Polak mówi „jak rak świśnie, a ryba piśnie”?
Co jest nie tak z wyrażeniem „w każdym bądź razie”?

Odpowiedzi

Bo w 1508 r. Erazm z Rotterdamu opowiedział mit po łacinie i napisał pyxis, „puszka”; u Hezjoda stoi pithos, wielka stągiew na zapasy.

Kozioł „dla Azazela”: Aaron kładł mu ręce na głowę i wyznawał nad nim winy Izraelitów; kozła „dla Pana” składano w ofierze.

Bo Zabłocki żył w latach 1792–1868, a zwrotu używał już Wacław Potocki, zmarły w 1696 r.

Oznaczało wielką odległość, choć zaczyna się od słowa „zbliska”; powstało, gdy Beniowski uciekł z zesłania na Kamczatce.

Na dzień, w którym kury będą miały zęby: quand les poules auront des dents, czyli nigdy.

To kontaminacja, czyli skrzyżowanie wyrażeń „w każdym razie” i „bądź co bądź”.

Co dalej czytać

Słowa i ich korzenie: skąd pochodzą pojedyncze słowa, z których zbudowane są frazeologizmy.
Pojęcia o języku: tropy, figury, pomyłki i gry słowne: kontaminacja, kalka, eufemizm i inne pojęcia, które pomagają opisać błędy i zapożyczenia z tego artykułu.
mitologia-grecka: pełne opowieści o Pandorze, Syzyfie, Tantalu i Heraklesie.
biblia: księgi, z których wzięły się wieża Babel, kozioł ofiarny i hiobowa wieść.
ksiega-przyslow-adalberga: dziewiętnastowieczny zbiór polskich przysłów, z którego pochodzi grupa „Zapomniane”.

Źródła

Poradnia Językowa PWN, M. Bańko, geneza frazeologizmów, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/654f225c91fa6b0f.md ↩ ↩² ↩³
Wielki słownik języka polskiego PAN, związek frazeologiczny, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/1fa3c1d2619040d9.md ↩ ↩²
Poradnia Językowa PWN, P. Lubowiecka, Idiom a frazeologizm, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/90a7cc0e6f67bb16.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, przysłowie, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/35fe2bb30565b024.md ↩
Poradnia Językowa PWN, M. Bańko, Co jest przysłowiem?, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e93a711166378a48.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, skrzydlate słowo, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/40dad6889db35cef.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, wieża Babel (2. zbiorowisko), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/70598b6596ccc0a7.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, wieża Babel (3. chaos), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/1ad004a43de2f399.md ↩
Wydawnictwo Pallottinum (biblia.deon.pl), Księga Rodzaju 11 (Biblia Tysiąclecia, z przypisami), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/5c250b94f95871ca.md ↩ ↩²
Perseus Digital Library, Tufts University, Biblia Sacra Vulgata, Genesis 11, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/22d9d1e2f61d3694.md ↩
Cambridge Dictionary, babel, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0a53bd0062ec45e2.md ↩
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, babylonisch, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/34531335b48762ad.md ↩ ↩²
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, Sprachverwirrung, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/25ac09188b3cf7cb.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, egipskie ciemności, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/92785a6a318982e7.md ↩
Wydawnictwo Pallottinum (biblia.deon.pl), Księga Wyjścia 10 (Biblia Tysiąclecia, z przypisami), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/87a2c231f4587414.md ↩ ↩²
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, ägyptische Finsternis, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/651d91212d9311f5.md ↩
Cambridge Dictionary, pitch dark, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c44f81fd53cb7a3b.md ↩
Cambridge Dictionary, pitch, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/80c7f03c2610be0a.md ↩
Le Robert, Dico en ligne, four, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0761724b86c548ad.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, manna z nieba, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/f5bf945f29a7f566.md ↩
Wydawnictwo Pallottinum (biblia.deon.pl), Księga Wyjścia 16 (Biblia Tysiąclecia, z przypisami), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/84def546dcb69e3e.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Perseus Digital Library, Tufts University, Biblia Sacra Vulgata, Exodus 16, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/684fc547a083d9b6.md ↩
Cambridge Dictionary, manna from heaven, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/31718dd81f8ddacf.md ↩
Larousse, Dictionnaire de français, manne, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/cb325bb279a74c88.md ↩
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, Manna (z etymologią W. Pfeifera), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e30e5c08e816ec44.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, kozioł ofiarny, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/3f2cdc87ae4c2267.md ↩
Wydawnictwo Pallottinum (biblia.deon.pl), Księga Kapłańska 16 (Biblia Tysiąclecia, z przypisami), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/ad628810b6492516.md ↩ ↩² ↩³
Sefaria, Leviticus 16:8 (tekst hebrajski i przekłady), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/9007af41bed343c9.md ↩
Perseus Digital Library, Tufts University, Biblia Sacra Vulgata, Leviticus 16, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/2b2c5676b6b30864.md ↩
Wikisource, Bible (Tyndale)/Leviticus, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e6a0a4886a5fb1b0.md ↩
Lexicons of Early Modern English, University of Toronto, William Tyndale, Old Testament Pentateuch (1530), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/79da6f9ea765f995.md ↩
The American Heritage Dictionary of the English Language, scapegoat, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/69f99838048f7156.md ↩
Dictionnaire de l’Académie française, émissaire (7e édition, 1878), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/18d71c8a11e74413.md ↩
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, Sündenbock (z etymologią W. Pfeifera), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/03086be854e2be9f.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, hiobowa wieść, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/6e109b7e7677d0fa.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Pallottinum (biblia.deon.pl), Księga Hioba 1 (Biblia Tysiąclecia, z przypisami), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/77fd3fc1c613f49a.md ↩ ↩²
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, Hiobsbotschaft (z etymologią W. Pfeifera), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c42da8b2991a1019.md ↩
Merriam-Webster (kopia w Internet Archive), Job’s comforter, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/f2870a22d21184e5.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, ktoś woła na puszczy, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a5a6616acecb238d.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Pallottinum (biblia.deon.pl), Księga Izajasza 40 (Biblia Tysiąclecia, z przypisami), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/8fac99bb38a40cd5.md ↩ ↩² ↩³
Wydawnictwo Pallottinum (biblia.deon.pl), Ewangelia według św. Mateusza 3 (Biblia Tysiąclecia, z przypisami), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/dc590670ec3bd028.md ↩
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, Rufer, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e5c4f3f952a4c585.md ↩
Le Robert, Dico en ligne, désert, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/1cef4e54dac73a2c.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, judaszowe srebrniki, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/9cc74681f1be4399.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Pallottinum (biblia.deon.pl), Ewangelia według św. Mateusza 26 (Biblia Tysiąclecia, z przypisami), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/029420822c5e75f2.md ↩ ↩² ↩³
Wydawnictwo Pallottinum (biblia.deon.pl), Ewangelia według św. Mateusza 27 (Biblia Tysiąclecia, z przypisami), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/8a92b4d96087e2f9.md ↩ ↩²
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, Judaslohn, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b8f5cccd8dd3a08a.md ↩
Larousse, Dictionnaire de français, judas, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/5d24a25cf36e5db9.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, ktoś umywa ręce, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/806fd6e9e73111e8.md ↩
Perseus Digital Library, Tufts University, Biblia Sacra Vulgata, Matthew 27, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/08f6d93e8ba6b38a.md ↩
Cambridge Dictionary, wash your hands of something, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/f9a52d52d80ef4b2.md ↩
Le Robert, Dico en ligne, laver, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/dd18cd989beeb151.md ↩
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, seine Hände in Unschuld waschen, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/505224d0ad1d0585.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, wdowi grosz, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/250f266588869c01.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Pallottinum (biblia.deon.pl), Ewangelia według św. Marka 12 (Biblia Tysiąclecia, z przypisami), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/4073b76bccf50090.md ↩ ↩² ↩³
Perseus Digital Library, Tufts University, Biblia Sacra Vulgata, Mark 12, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0d3db2838213858e.md ↩
Merriam-Webster (kopia w Internet Archive), widow’s mite, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/8c5e2817babc7939.md ↩
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, Scherflein (z etymologią W. Pfeifera), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d46c535134cfdf48.md ↩
Larousse, Dictionnaire de français, obole, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/31276754118036ad.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, marnotrawny (3. syn), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/91cd002f56315809.md ↩
Wydawnictwo Pallottinum (biblia.deon.pl), Ewangelia według św. Łukasza 15 (Biblia Tysiąclecia, z przypisami), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/f991ecb224bec314.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Cambridge Dictionary, prodigal, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/087bb0a8b6109d4b.md ↩
Cambridge Dictionary, prodigal son, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/bf09285a696140e2.md ↩
Cambridge Dictionary, kill the fatted calf, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/be5132e771b79791.md ↩
Le Robert, Dico en ligne, prodigue, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/189e5d0f48cbe132.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, alfa i omega, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b5716fe751e9633e.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Pallottinum (biblia.deon.pl), Apokalipsa św. Jana 1 (Biblia Tysiąclecia, z przypisami), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/9b103cec78db1d03.md ↩ ↩²
Perseus Digital Library, Tufts University, Biblia Sacra Vulgata, Apocalypse 1, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a1f7027d57ee6bdd.md ↩
Merriam-Webster (kopia w Internet Archive), alpha and omega, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/8da4810e43a93e19.md ↩
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, A und O, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/62ee3ac830ff4009.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, puszka Pandory, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7c9f42ad9724577c.md ↩
Oxford University Press (OUPblog), W. Hansen, Can interpretations of the Pandora myth tell us something about ourselves?, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/06a896f04c1d344e.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
Perseus Digital Library, Tufts University, Hezjod, Works and Days, w. 42–58, przekład H. G. Evelyn-White (1914), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/307fe9ae642b2dff.md ↩
Perseus Digital Library, Tufts University, Hezjod, Works and Days, w. 59–82, przekład H. G. Evelyn-White (1914), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/3012fe33f3d10a9b.md ↩
Perseus Digital Library, Tufts University, Hezjod, Works and Days, w. 83–108, przekład H. G. Evelyn-White (1914), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/84e96d040dc066be.md ↩ ↩² ↩³
Perseus Digital Library, Tufts University, Hezjod, Works and Days, w. 83–108 (tekst grecki), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/2174b0ba34fd8df6.md ↩
Bryn Mawr Classical Review, E. F. Beall, recenzja: I. Musäus, Der Pandoramythos bei Hesiod und seine Rezeption bis Erasmus von Rotterdam, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/5ce79330bdad705d.md ↩ ↩²
IHRIM, Les Adages d’Érasme (Huma-Num), Erazm z Rotterdamu, Adagia I.i.31: Malo accepto stultus sapit, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/32545d9a33d527bc.md ↩
Cambridge Dictionary, Pandora’s box, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/de01fa39cfeab121.md ↩
Dictionnaire de l’Académie française, boîte (9e édition), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/33cc4917b5b0f85a.md ↩
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, Büchse der Pandora, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7d6c22c4bd51d349.md ↩
Vocabolario Treccani, vaso, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0d9d7901aa3b43ec.md ↩
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, Büchse (z etymologią W. Pfeifera), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/4e867957dafb6f34.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, syzyfowa praca, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/9dae73a1ade5ef35.md ↩
Perseus Digital Library, Tufts University, Homer, Odyssey 11.567–600, przekład A. T. Murray (1919), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/965955722060bb10.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷
Perseus Digital Library, Tufts University, Homer, Odyssey 11.567–600 (tekst grecki), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/49f15f3e14555c3c.md ↩ ↩²
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, Sisyphusarbeit (z etymologią W. Pfeifera), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a5a9b65bbe090a7f.md ↩ ↩²
Cambridge Dictionary, Sisyphean, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c4b2355b055ffd60.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, męki Tantala, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/54de2f80a126f75e.md ↩ ↩²
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, Tantalusqual (z etymologią W. Pfeifera), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/9123718886a73a22.md ↩ ↩²
Merriam-Webster (kopia w Internet Archive), tantalize, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d59ec159d16291cf.md ↩
Le Robert, Dico en ligne, supplice, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d46da0086b9ab4d8.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, między Scyllą a/i Charybdą, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/91b7c89173cf497f.md ↩
Perseus Digital Library, Tufts University, Homer, Odyssey 12.234–268 (tekst grecki), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/2ceb09327da6998d.md ↩
Perseus Digital Library, Tufts University, Homer, Odyssey 12.234–268, przekład A. T. Murray (1919), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/cd83940062fad2bc.md ↩ ↩²
Merriam-Webster (kopia w Internet Archive), between Scylla and Charybdis, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/3515c5d692c7b96f.md ↩
Cambridge Dictionary, be (caught) between a rock and a hard place, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/315297d05226ced7.md ↩
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, zwischen Skylla und Charybdis, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/76be6471efbd46f9.md ↩
IHRIM, Les Adages d’Érasme (Huma-Num), Erazm z Rotterdamu, Adagia I.v.4: Evitata Charybdi in Scyllam incidi, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/4760c90c38b840b3.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, koń trojański (1. w polityce), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/f6bf6003a6d2e8e2.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, koń trojański (2. w komputerze), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/458b22d1b589e6d7.md ↩
Perseus Digital Library, Tufts University, Homer, Odyssey 8.469–520 (tekst grecki), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7c8bb15d992a63c6.md ↩
Perseus Digital Library, Tufts University, Homer, Odyssey 8.469–520, przekład A. T. Murray (1919), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a19d9c3bdf50866f.md ↩
Perseus Digital Library, Tufts University, Wergiliusz, Aeneid 2.40–56 (tekst łaciński, wyd. J. B. Greenough), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/dccf57cb7746aa09.md ↩
Cambridge Dictionary, Trojan horse, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b22ddc626dab5ecd.md ↩
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, trojanisches Pferd, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/68936c1dce94ba18.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, pięta achillesowa, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/017176074d029299.md ↩
Encyclopaedia Britannica (kopia w Internet Archive), Achilles, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/64f28d9d39c3cd48.md ↩ ↩²
Perseus Digital Library, Tufts University, Apollodor, Epitome 5.3 (tekst grecki), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/6d7787ae7a071a86.md ↩
Perseus Digital Library, Tufts University, Apollodor, Epitome 5.3, przekład J. G. Frazer, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/85f46c5c6bb9573b.md ↩
Cambridge Dictionary, Achilles heel, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/24618b3ee6c85ad6.md ↩
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, Achillesferse, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/9980d3237977670c.md ↩
Le Robert, Dico en ligne, talon, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/9828aa05904398b6.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, stajnia Augiasza, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d487b68401675367.md ↩ ↩²
Perseus Digital Library, Tufts University, Apollodor, Library 2.5.5, przekład J. G. Frazer, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/2c03553569f35daf.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Perseus Digital Library, Tufts University, Apollodor, Library 2.5.5 (tekst grecki), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/8ea53e0d926c8d4d.md ↩
Merriam-Webster (kopia w Internet Archive), Augean stable, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/688116ea6f03bd33.md ↩
Le Robert, Dico en ligne, écurie, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/9bc419e9cab202d9.md ↩
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, Augiasstall, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/5def0389048430d9.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, węzeł gordyjski, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/79bcc3b52200d7ce.md ↩ ↩² ↩³
Perseus Digital Library, Tufts University, Plutarch, Alexander 18 (tekst grecki), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/1ad63aceffa1add9.md ↩ ↩²
Perseus Digital Library, Tufts University, Plutarch, Alexander 18, przekład B. Perrin (1919), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/6bba30f7bef6dad1.md ↩ ↩² ↩³
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, gordischer Knoten, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0d02bb044c215598.md ↩ ↩² ↩³
Cambridge Dictionary, Gordian knot, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0d1bdee764ad8e9b.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, pyrrusowe zwycięstwo, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/64aa8ceffc8d3685.md ↩ ↩²
Perseus Digital Library, Tufts University, Plutarch, Pyrrhus 21 (tekst grecki), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/911c407993c576d1.md ↩
Perseus Digital Library, Tufts University, Plutarch, Pyrrhus 21, przekład B. Perrin, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/538bf5436b11cb21.md ↩ ↩²
Cambridge Dictionary, Pyrrhic victory, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/db0eda8daf51a482.md ↩
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, Pyrrhussieg, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/fdacc2503f6b49f6.md ↩
Le Robert, Dico en ligne, victoire, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/19742b3feac697d2.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, coś wisi nad kimś/czymś jak miecz Damoklesa, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/1f3b3e0d1086e823.md ↩ ↩²
Perseus Digital Library, Tufts University, Cyceron, Tusculanae Disputationes 5.61 (tekst łaciński, wyd. M. Pohlenz), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/9311547684548953.md ↩ ↩²
Perseus Digital Library, Tufts University, Cyceron, Tusculanae Disputationes 5.62 (tekst łaciński, wyd. M. Pohlenz), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/3f88fc48e0c3d0fc.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, Damoklesschwert (z etymologią W. Pfeifera), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/912e979cb130f1b2.md ↩ ↩²
Cambridge Dictionary, sword of Damocles, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7ef9ff308457d9bf.md ↩
Le Robert, Dico en ligne, épée, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/6cda7ea8ded6110d.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, ktoś przekroczył Rubikon, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/31a4c87bfc5226b9.md ↩ ↩²
Perseus Digital Library, Tufts University, Swetoniusz, Divus Julius 31 (tekst łaciński), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0bd5ca11ac543819.md ↩
Perseus Digital Library, Tufts University, Swetoniusz, Divus Julius 31, przekład A. Thomson (1889), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/88c1565ca88ad0ff.md ↩ ↩²
Cambridge Dictionary, cross the Rubicon, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a204cb03b1318087.md ↩
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, Rubikon, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d753f70b4e4fd9b6.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, kości zostały rzucone, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/857dbead5118c9e6.md ↩ ↩²
Perseus Digital Library, Tufts University, Swetoniusz, Divus Julius 32 (tekst łaciński), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/15cd226a76fdb41a.md ↩
Perseus Digital Library, Tufts University, Swetoniusz, Divus Julius 32, przekład A. Thomson (1889), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/ab057f7ee906329b.md ↩
Perseus Digital Library, Tufts University, Plutarch, Pompey 60 (tekst grecki), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e78565b384777e63.md ↩
Perseus Digital Library, Tufts University, Plutarch, Pompey 60, przekład B. Perrin (1917), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a4b99cd36b198528.md ↩
IHRIM, Les Adages d’Érasme (Huma-Num), Erazm z Rotterdamu, Adagia I.iv.32: Omnem jacere aleam, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b0e2d42f692f2a35.md ↩ ↩²
Cambridge Dictionary, the die is cast, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/fae953580bc3c514.md ↩
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, die Würfel sind gefallen, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/5f84d7c4d776639f.md ↩
Le Robert, Dico en ligne, sort, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/bb8f92f83b5fb107.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, Mądry Polak po szkodzie, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a9a2d6b4fd48affd.md ↩
Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego (repozytorium RE-BUŚ), M. Smereczniak, „Nową przypowieść Polak sobie kupi, / Że i przed szkodą, i po szkodzie głupi”, w: Na wyrywki. 100 cytatów z polskiej poezji i dramatu (2018), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/69cba0ed4e5af827.md ↩ ↩²
Zintegrowana Platforma Edukacyjna (zpe.gov.pl), Pieśń XIX i Pieśń o spustoszeniu Podola: głos Jana Kochanowskiego w ważnych sprawach, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/f8c8d48f8f22238e.md ↩ ↩²
Wolne Lektury, Jan Kochanowski, Pieśni, Księgi wtóre, Pieśń V (Pieśń o spustoszeniu Podola), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/2206b5eacac09482.md ↩ ↩²
Wikiźródła, Wacław Potocki, „Po szkodzie Polak mądry. Sero sapiunt Friges”, Moralia, t. I (wyd. 1915), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d9ffa89a2dcaa70c.md ↩
Uniwersytet Gdański, Literat, Wacław Potocki (biogram), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/49c1d195e656a703.md ↩ ↩²
IHRIM, Les Adages d’Érasme (Huma-Num), Erazm z Rotterdamu, Adagia I.i.28: Sero sapiunt Phryges, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7b20699d730a1fa1.md ↩
Cambridge Dictionary, shut/close the stable/barn door after the horse has bolted, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/89ad15ded1260bf2.md ↩
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, Schaden, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/be6bfbc9eeac4e87.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, ktoś mierzy siły na zamiary (wersja do druku), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/6e63bf00a7306017.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Wolne Lektury, Adam Mickiewicz, Pieśń filaretów, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/55f829129b22122d.md ↩ ↩² ↩³
Zintegrowana Platforma Edukacyjna (zpe.gov.pl), W państwie młodych – „Razem, młodzi przyjaciele!…”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/951fe728e38aec36.md ↩
Wikisource, Robert Browning, Andrea del Sarto, w: Men and Women, t. 2, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/3b3f6b6a4d50dfc1.md ↩
Cambridge Dictionary, bite off more than you can chew, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/cc1094ee86ff8763.md ↩
Wikiźródła, A. Dobrowolski, Album biograficzne zasłużonych Polaków i Polek wieku XIX (1901), Ks. Izabella z Flemingów Czartoryska, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/3425c2da2e63ce94.md ↩
Wikiźródła, Józef Lompa, Przysłowia i mowy potoczne ludu polskiego w Szlązku (Bochnia 1858), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/baddf05ffeeda5e6.md ↩ ↩²
Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, D. Samborska-Kukuć, Z archiwum rodzinnego Stanisława Jachowicza, Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica 2(67) 2023, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c7d161e03af15ecc.md ↩
Wikiźródła, Władysław Orkan, O dwóch muzeach w Zakopanem, w: Warta (1926), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/dd0252cda51551cf.md ↩
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, Prophet, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/9509b7854665987b.md ↩
Cambridge Dictionary, the grass is (always) greener (on the other side), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7934ffb1960c8f53.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, Pańskie oko konia tuczy, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/6fcc2dc52a86c490.md ↩
IHRIM, Les Adages d’Érasme (Huma-Num), Erazm z Rotterdamu, Adagia I.ii.19: Frons occipitio prior, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/aa59121c5f464df1.md ↩ ↩²
Wikiźródła, Wacław Potocki, „Pańskie oko tuczy konia”, Ogród fraszek, t. I (wyd. A. Brückner, 1907), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/ed0c52b76c42da12.md ↩
The Latin Library, Aulus Gelliusz, Noctes Atticae, ks. IV, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/92bc04bc7ec9f99a.md ↩
Wikisource, Jean de La Fontaine, L’Œil du Maître, Fables (éd. Barbin), t. 2, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/f8b6e6f023c3a717.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, moralność Kalego, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a562c1781fb4a33a.md ↩ ↩²
Wolne Lektury, Henryk Sienkiewicz, W pustyni i w puszczy, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/9c3e357cdfa28174.md ↩ ↩² ↩³
Cambridge Dictionary, double standard, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/5832df8e63a29d9f.md ↩
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, Doppelmoral, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/1cf4b590bca5a9c7.md ↩
Słownik języka polskiego PWN, dulszczyzna, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/259299aebe3428d3.md ↩
Uniwersytet w Białymstoku (repozytorium), J. Ławski, Dulszczyzna. Przemiany znaczenia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/f22a1e86c3d2e2a3.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Wolne Lektury, Gabriela Zapolska, Moralność pani Dulskiej, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b433c69dc4930482.md ↩ ↩²
Le Robert, Dico en ligne, linge, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/53ac7d4bf33547c4.md ↩
Cambridge Dictionary, dirty laundry, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/28d0309b9bc50c6a.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, walka z wiatrakami (wersja do druku), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c832b18302c77aae.md ↩ ↩²
Centro Virtual Cervantes, Instituto Cervantes, Miguel de Cervantes, Don Quijote de la Mancha, cz. I, rozdz. VIII (wyd. F. Rico), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/dcacaea229956b78.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Wielki słownik języka polskiego PAN, donkiszot, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/27e6aca10ee323ad.md ↩
Cambridge Dictionary, tilt at windmills, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/ef8a2133dafd9fe6.md ↩
Le Robert, Dico en ligne, moulin, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/884b4872985daa3e.md ↩
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, Windmühle, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/2882a955429af408.md ↩
Wikiźródła, Stendhal, Pustelnia parmeńska, tłum. T. Boy-Żeleński (1933), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/45ddea8f4cf91d94.md ↩
Folger Shakespeare Library, William Shakespeare, Hamlet, akt 3, scena 1, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/1cc56454c3fca91b.md ↩
Wolne Lektury, William Shakespeare, Hamlet, królewicz duński, tłum. J. Paszkowski, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/9cd798a95f2035c6.md ↩ ↩²
Wikiźródła, William Shakespeare, Z «Hamleta», tłum. C. K. Norwid (wyd. 1934), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/83b438133f18b58d.md ↩
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, Nichtsein, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/22249c4f17f00cab.md ↩
Cambridge Dictionary, catch-22, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d2f0709108ad7121.md ↩
Merriam-Webster (kopia w Internet Archive), catch-22, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/5027e861f76e30f3.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Poradnia Językowa PWN, M. Bańko, Paragraf 22, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b74efa95b9694bbe.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, ktoś wyszedł na czymś jak Zabłocki na mydle, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c7e45bda3afb62d7.md ↩ ↩²
Gmina Rybno, powiat sochaczewski, Historia (gminy Rybno), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/ceeccb75877f542e.md ↩
Polskie Radio, Trójka, M. Adamczyk, Skąd się wzięło powiedzenie „wyjść jak Zabłocki na mydle”? (podcast PrzySłowie), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a806b8e0c39e57f1.md ↩ ↩²
Zapomniani.pl, Zabłocki Cyprian Franciszek (1792–1868), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/2d5c4ad6ef095357.md ↩
Wikiźródła, Wacław Potocki, „Miła jest różność w rzeczach”, Moralia, t. I (wyd. 1915), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/59712b94b2b02100.md ↩
Wikiźródła, Zygmunt Gloger, Encyklopedia staropolska, hasło Zabłocki, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/ebb321f23c163f67.md ↩
Cambridge Dictionary, come a cropper, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/6efdb8aad7f9da7f.md ↩
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, Schuss in den Ofen, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/1ea98d9ac0090fb0.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, ktoś popuszcza pasa, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/3074ef0daa205845.md ↩
Zintegrowana Platforma Edukacyjna (zpe.gov.pl), Czy można się najeść oczami? O jedzeniu w literaturze i malarstwie, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b3a411152ed9120f.md ↩ ↩²
Zintegrowana Platforma Edukacyjna (zpe.gov.pl), Czasy saskie. Polska anarchia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/98eca7f85adcea24.md ↩ ↩² ↩³
dzieje.pl, Muzeum Historii Polski, 250. rocznica śmierci króla Polski Augusta III Wettyna, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/719bebecddaa9104.md ↩
Wikiźródła, Zygmunt Gloger, Encyklopedia staropolska, hasło Kiełbasa, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/29ee68f6c5fe0155.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, od Sasa do lasa I (wersja do druku), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/16aa4b9f26386f36.md ↩ ↩²
Wielki słownik języka polskiego PAN, Jeden do Sasa, (a) drugi do Lasa, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/989d80b3067c3250.md ↩ ↩²
Wielki słownik języka polskiego PAN, Zastaw się, a postaw się, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/212e86702a10d94a.md ↩ ↩²
Wielki słownik języka polskiego PAN, zastawić (wersja do druku), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/87b74f52f688b61c.md ↩
Wikiźródła, Józef Ignacy Kraszewski, Król w Nieświeżu (1887), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0fee3051ea37e9bc.md ↩
Wikiźródła, Zygmunt Gloger, Encyklopedia staropolska, hasło Klejnot, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b6df27dc5844b555.md ↩ ↩²
Cambridge Dictionary, keep up with the Joneses, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/f22d09da01ec917b.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, Szlachcic na zagrodzie równy wojewodzie, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/69c48a5d1f2ae67e.md ↩ ↩² ↩³
Wikiźródła, M. Arcta Słownik ilustrowany języka polskiego (1916), hasło Zagroda, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/460133badfaed8f2.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, nierząd (anarchia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/89e9be221b052be5.md ↩
Wikiźródła, Piotr Skarga, Kazania sejmowe, Kazanie ósme (wyd. 1924), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/6c23d2fd2e057d7e.md ↩
Zintegrowana Platforma Edukacyjna (zpe.gov.pl), Przesłanie ideowe Kazań sejmowych Piotra Skargi, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/28a12f72eba8170c.md ↩
Wikiźródła, Józef Ignacy Kraszewski, Wizerunki książąt i królów polskich (1888), Stanisław Leszczyński, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a726b82a82a183d5.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, krakowskim targiem, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a8613a49466bcf49.md ↩ ↩²
Wikiźródła, Józef Ignacy Kraszewski, Banita (1885), t. II, rozdz. II, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/8c266f86a4b38587.md ↩
Cambridge Dictionary, split the difference, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d19a56affae4f845.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, ktoś idzie do Canossy, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/cd10de5f375b95bd.md ↩ ↩²
Genootschap Onze Taal, naar Canossa gaan (herkomst en betekenis), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/89ea7c4406888189.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Universität Heidelberg, Ruperto Carola, Canossa – Sieg der Moral?, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/00c1691a1055bdd0.md ↩ ↩² ↩³
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, Canossa, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/8e90ed8864898359.md ↩
Deutsches Historisches Museum, LeMO, Medaille: Kulturkampf, 1872, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0fc2ddc0e76128dc.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, od deski do deski, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/5b496560f14f0708.md ↩ ↩²
dzieje.pl, Muzeum Historii Polski, „Deski, skóry i klauzury”: dzieła dawnych introligatorów w Muzeum Narodowym (PAP), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/89a7cd67a3ea196b.md ↩
Wikiźródła, Zygmunt Gloger, Encyklopedia staropolska, hasło Bibljoteki, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/21b8939595c53c81.md ↩
Wikiźródła, Wacław Potocki, „Sumnienie tysiąc świadków. Na toż drugi raz”, Moralia, t. I (wyd. 1915), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/11ee20d9d40ac6f4.md ↩
Cambridge Dictionary, cover (read something from cover to cover), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/769f6b61cb51e8d0.md ↩
Slovník spisovného jazyka českého, Ústav pro jazyk český AV ČR, deska, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/85082d689c1f45d2.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, Trafiła kosa na kamień, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/1ee041cdd8ce6544.md ↩
Wikiźródła, M. Arcta Słownik ilustrowany języka polskiego (1916), hasło Trafiać, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d77957ee99fb9bb1.md ↩
Wikiźródła, Samuel Adalberg, Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich, s. 121 (hasło Chytrzeć), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/2492cb61de52cd00.md ↩
Wikiźródła, Samuel Adalberg, Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich (Warszawa 1889–1894), strona tytułowa, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a7f42a513f63f9c7.md ↩ ↩²
Wikiźródła, Cecylia Niewiadomska, Czasy saskie, Stanisław August Poniatowski (1912), Anegdota o Auguście II Mocnym, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/32d0ae419275ba34.md ↩
Wikisource (ru), Л. Н. Толстой, Анна Каренина, ч. I, гл. XXXI, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/5a41194e46b0b9b6.md ↩
Wikiźródła, Lew Tołstoj, Anna Karenina, tłum. J. Wołowski (1898–1900), cz. I, rozdz. XXXI, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/f6119b54ba4fb403.md ↩
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, Granit, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/6f4ad871e49c0447.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, ktoś uderza się w piersi, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7b34fe165b3e5054.md ↩
Wydawnictwo Pallottinum (biblia.deon.pl), Biblia Tysiąclecia, Łk 18, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c906a726b4318b57.md ↩ ↩²
Perseus Digital Library, Tufts University, Biblia Sacra Vulgata, Luke 18, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/953f95137e50f74f.md ↩
Le Robert, Dico en ligne, coulpe, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/ccf811ad83b56ae9.md ↩
Larousse, Dictionnaire de français, coulpe, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b8a79c442d751a27.md ↩
Cambridge Dictionary, mea culpa, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/98296ce722b69839.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, ktoś daje kosza komuś, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0f61094f9aea875f.md ↩
Narodowe Centrum Kultury, Ojczysty – dodaj do ulubionych, DOSTAĆ KOSZA, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7b61d74c9110dc3d.md ↩ ↩² ↩³
Wikiźródła, Samuel Adalberg, Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich, s. 284 (hasło Kosz), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/ade13b79447f9428.md ↩
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, Korb, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7e761850a7b32617.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, ktoś ciągnie za język kogoś, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/efb27d0ee7362cde.md ↩
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, Wurm, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c51323e5c98f3416.md ↩
Le Robert, Dico en ligne, ver, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/44c5aef0da4e5b11.md ↩
Cambridge Dictionary, pump, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b48682199edab91e.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, ktoś nie zasypia gruszek w popiele, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/da3f4d0d8dc3fb03.md ↩ ↩² ↩³
Narodowe Centrum Kultury, Ojczysty – dodaj do ulubionych, NIE ZASYPIAĆ GRUSZEK W POPIELE, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/8a42a1248f253cbe.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Wikiźródła, Samuel Adalberg, Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich, s. 218 (hasło Gruszka), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7546341db3a08ee2.md ↩ ↩²
Wikiźródła, Samuel Adalberg, Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich, Źródła (wykaz skrótów), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c04d2d9eaf578ead.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Cambridge Dictionary, make hay while the sun shines, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e3062ff1acbbca38.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, ktoś ma muchy w nosie, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/cd51431b372d19da.md ↩
Narodowe Centrum Kultury, Ojczysty – dodaj do ulubionych, MIEĆ MUCHY W NOSIE, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/899043a52a9f638e.md ↩ ↩²
Le Robert, Dico en ligne, mouche, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c65936a2cbf91d88.md ↩
Cambridge Dictionary, get out of bed (on) the wrong side, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/1f73124ac157268d.md ↩
Wikiźródła, Samuel Adalberg, Księga przysłów, objaśnienie skrótów (s. 26), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/26f3c5eb4c1ce7c3.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, królowa Bona umarła, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/37132ce5ed0e18c6.md ↩ ↩² ↩³
Wielki słownik języka polskiego PAN, na Berdyczów, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/64f56684eef115a0.md ↩ ↩² ↩³
Wikiźródła, Samuel Adalberg, Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich, s. 72 (hasła Beniowski, Berdyczów), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/cb806a5c6505bbc6.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹
dzieje.pl, Muzeum Historii Polski, „Sybir. Dzieje polskich zesłańców XVIII–XX wiek” (o książce M. Klecela, PAP), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/2e78b0fbea866098.md ↩
Historia Slavorum Occidentis (BazHum, Muzeum Historii Polski), P. Kunec, Hrabia Maurycy August Beniowski (1746–1786) – Polak, Węgier, Słowak czy kosmopolita?, Historia Slavorum Occidentis 1(10) (2016), s. 139–148, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0fed67d936c0a626.md ↩ ↩² ↩³
Muzeum Historii Polski w Warszawie, Maurycy Beniowski – Polak, który został królem Madagaskaru, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d84db306582502cb.md ↩ ↩²
Wielki słownik języka polskiego PAN, Wyniki wyszukiwania: Beniowski, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/54a122162a4436d0.md ↩
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, wo sich Fuchs und Hase gute Nacht sagen, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/2608c066179bffed.md ↩
Wikiźródła, Samuel Adalberg, Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich, s. 236 (hasło Jan Sobieski), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e0d513837b352dc5.md ↩ ↩² ↩³
Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, The first Moldavian campaign in 1684, and the first failure of Jan III Sobieski, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d16b6807de5587ab.md ↩ ↩²
Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, Jan the III’s Moldavian campaign of 1686, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/4b70828ed20325d1.md ↩ ↩²
Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, The last attempt to conquer Moldavia by Jan III Sobieski (1691), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/dc6123a38170303c.md ↩ ↩²
Wikiźródła, Samuel Adalberg, Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich, s. 183 (hasło Fukier), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/9a5f083fa2173b66.md ↩ ↩²
Wikiźródła, Sebastian Fabian Klonowic, Flis, to jest spuszczanie statków Wisłą (tekst poematu z przypisami), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/48f0e31c34e7a8a9.md ↩ ↩²
Wielki słownik języka polskiego PAN, krezus, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e88adc4ee7301de8.md ↩
Wikiźródła, Samuel Adalberg, Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich, s. 66 (hasło Bałabanówka), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/79dfe2cdd4283fd9.md ↩ ↩²
Wolne Lektury, Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c46346f962688d28.md ↩ ↩²
Wikiźródła, Samuel Adalberg, Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich, s. 228 (hasło Hulewicz), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e3ca43d471d67bb8.md ↩ ↩² ↩³
Wikiźródła, Samuel Adalberg, Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich, s. 114 (hasło Chocz), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/6cda0c23a88ca7bc.md ↩ ↩² ↩³
Wikiźródła, Samuel Adalberg, Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich, s. 81 (hasło Boćki), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/925b63f0536b36a6.md ↩ ↩² ↩³
Wikiźródła, Samuel Adalberg, Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich, s. 175 (hasło Dzierżek), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b4de2473a7cda3bc.md ↩ ↩² ↩³
Wikiźródła, Samuel Adalberg, Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich, s. 175 (hasło Dzierżek), tekst źródłowy strony, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d0432e96e77e3fbe.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, Lepszy wróbel w garści niż gołąb na dachu, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/390edf9c73ceb63a.md ↩
Wikiźródła, Samuel Adalberg, Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich, s. 225 (hasło Harap), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d1531465dda2c37d.md ↩ ↩² ↩³
Słownik etymologiczny PWN (sjp.pwn.pl), harap (etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/1c6043c199270cef.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, harap, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c850934f0313e001.md ↩
Słownik języka polskiego PWN, harap, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c350eb541dbc3785.md ↩ ↩²
Wielki słownik języka polskiego PAN, musztarda po obiedzie, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b8d5ed7c24b272d9.md ↩
Wikiźródła, Samuel Adalberg, Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich, s. 230 (hasło Inochoda), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0452f955cfd5a85f.md ↩ ↩² ↩³
Słownik języka polskiego PWN, inochód, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/ac860755fbacf6d7.md ↩ ↩²
Wielki słownik języka polskiego PAN, ktoś/coś zbił/zbiło z pantałyku kogoś, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a970a7f0361b6682.md ↩
Wikiźródła, Samuel Adalberg, Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich, s. 180 (hasło Firleje), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/ffb7ea48c15e12a1.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Wikiźródła, Samuel Adalberg, Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich, s. 84 (hasło Bona), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/6375b553c437c88a.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Wielki słownik języka polskiego PAN, za króla Ćwieczka, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/5f9f4d8cf37e7994.md ↩
Wikiźródła, Samuel Adalberg, Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich, s. 129 (hasło Ćwieczek), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/65143f98aa5c1dc7.md ↩
Słownik języka polskiego PWN, ćwiek, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/13e6e7ec2be01ed3.md ↩
Wikisource, J. S. Farmer, Slang and its analogues past and present, t. 5, s. 346 (hasło Queen Anne), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/50663f34cd076e56.md ↩ ↩²
Wikisource, Notes and Queries, seria 11, t. 1, s. 438 („As dead as Queen Anne”), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/859b14df1f1cc139.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, lać (2. o deszczu), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/75a1685bfdb8ef68.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, ceber, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/18164490fcca142d.md ↩
Słownik języka polskiego PWN, ceber, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/52bea859bdeabde9.md ↩
Cambridge Dictionary, rain cats and dogs, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/2621d3874098f5ef.md ↩
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, Bindfaden, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/06dab08ac93ba369.md ↩
Le Robert, Dico en ligne, corde, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a7d0c7a68e1fa1dd.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, ktoś kupuje kota w worku, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c03aa370c9588f46.md ↩
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, Katze, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/1a151361bb289a79.md ↩
Le Robert, Dico en ligne, chat (z definicją dawną ze słownika Furetière’a, 1690), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/ff1be90f40541d6d.md ↩
Le Robert, Dico en ligne, poche (z definicją dawną ze słownika Furetière’a, 1690), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/1556815c756c38a1.md ↩
Cambridge Dictionary, a pig in a poke, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d022976e18a7f363.md ↩
Merriam-Webster (kopia w Internet Archive), pig in a poke, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/f297564d474ec1c6.md ↩
Merriam-Webster (kopia w Internet Archive), poke, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/07e04e33d2bd647a.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, gruszki na wierzbie, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/de1c3f14e8b56b0e.md ↩
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, das Blaue vom Himmel versprechen, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/efe4435ad525560e.md ↩
Cambridge Dictionary, promise someone the earth/moon, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/fd6378d9d02e1149.md ↩
Le Robert, Dico en ligne, mont, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a094bd176e2ae236.md ↩
Le Robert, Dico en ligne, merveille (z definicją dawną ze słownika Furetière’a, 1690), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c86c5d20f1c5aa09.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, ktoś ma węża w kieszeni, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/ffff4baf01988df1.md ↩
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, einen Igel in der Tasche haben, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/3d6d15c4195ee514.md ↩
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, Geizhals (z etymologią W. Pfeifera), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d6a4c9cc4745d1c6.md ↩
Cambridge Dictionary, tight-fisted, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/5936c4594cc6c42c.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, ktoś pokazał komuś, gdzie raki zimują, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/f47445af765e9cb4.md ↩
Vilnius University Press (Uniwersytet Wileński), Е. Коницкая (J. Konickaja), О происхождении фразеологизма „Когда рак на горе свистнет” (2025), DOI 10.15388/Litera.2025.67.5.10, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/ffb4fb88d914d1b7.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Wokrug swieta (Вокруг света), Где на самом деле зимуют раки?, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/977188e31e152333.md ↩ ↩²
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, jmdm. zeigen, wo der Hammer hängt, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a04604e8dea5029f.md ↩
Słownik synonimów PWN (sjp.pwn.pl), jak rak świśnie, a ryba piśnie, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/bcda164af2457083.md ↩
Le Robert, Dico en ligne, poule, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/82e2210f317a4176.md ↩
Cambridge Dictionary, pigs might fly, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e93d1c88ae58dd8e.md ↩
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, Sankt-Nimmerleins-Tag, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0be78d9b88271acf.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, nie mój cyrk, nie moje małpy, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/83542d3235710e89.md ↩ ↩²
Wielki słownik języka polskiego PAN, twój cyrk, twoje małpy, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/102e9ff5ad13a533.md ↩
A Way with Words (audycja radiowa, waywordradio.org), Not My Circus, Not My Monkeys, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/34c700bf0b2bd068.md ↩ ↩²
A Way with Words (audycja radiowa, waywordradio.org), The Circus Left. The Clowns Remain., pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/aabd0236bc7ad6ea.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, ktoś trzyma kciuki, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c4babe3a773751f0.md ↩
DWDS, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, Daumen, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/99588b557c4269f7.md ↩
Cambridge Dictionary, keep your fingers crossed, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/edd4acc9f12b7517.md ↩
Le Robert, Dico en ligne, croiser, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/df69a6039e934c67.md ↩
Centralna Komisja Egzaminacyjna (kopia OKE Kraków), A. Markowski, Błędy leksykalne, frazeologiczne i słowotwórcze (Warszawa 2014), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/89cb6d41ce636afe.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹
Wielki słownik języka polskiego PAN, porażka (wersja do druku), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7b100ba25443a6cc.md ↩ ↩²
Wielki słownik języka polskiego PAN, sukces (wersja do druku), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/f54b789f95ffa3be.md ↩
Poradnia Językowa PWN, M. Bańko, w każdym bądź razie, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7f8c71649741524a.md ↩ ↩² ↩³
Rada Języka Polskiego PAN, A. Markowski, Częste błędy językowe, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/fb46c6bc863906df.md ↩
Poradnia Językowa PWN, M. Bańko, odgrywać czy pełnić rolę?, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/fde62baa5f647559.md ↩
Słownik języka polskiego PWN, języczek u wagi, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/07849d265da0b701.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, języczek u wagi, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/071b37485743bf49.md ↩
Wielki słownik języka polskiego PAN, noga się powinęła komuś, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/bcf0bd3844a0eef6.md ↩
Wikiźródła, Samuel Adalberg, Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich, s. 196 (hasło Głowa), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/5f90b7b8dd45223f.md ↩
Poradnia Językowa PWN, M. Bańko, na dzień dzisiejszy (2001), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/8de15b05481183c4.md ↩
Poradnia Językowa PWN, M. Bańko, na dzień dzisiejszy (2009), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/1431083b05095888.md ↩ ↩²
Poradnia Językowa PWN, M. Bańko, na dzień dzisiejszy (2012), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d809ae3cb0462214.md ↩
Poradnia Językowa PWN, L. Wiśniakowska, na dzień dzisiejszy (2006), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/47dc625978caeeff.md ↩

Polimata

Przeglądaj

Frazeologizmy: skąd się wzięły i co znaczą

Spis treści

Z Biblii

wieża Babel

egipskie ciemności

manna z nieba

kozioł ofiarny

hiobowa wieść

głos wołającego na puszczy

judaszowe srebrniki

umywać ręce

wdowi grosz

syn marnotrawny

alfa i omega

Z mitologii i antyku

puszka Pandory

syzyfowa praca

męki Tantala

między Scyllą a Charybdą

koń trojański

pięta Achillesa

stajnia Augiasza

węzeł gordyjski

pyrrusowe zwycięstwo

miecz Damoklesa

przekroczyć Rubikon

kości zostały rzucone

Z literatury

Polak mądry po szkodzie

mierz siłę na zamiary

cudze chwalicie, swego nie znacie

pańskie oko konia tuczy

moralność Kalego

dulszczyzna

walka z wiatrakami

być albo nie być

paragraf 22

Z historii

wyjść jak Zabłocki na mydle

za króla Sasa jedz, pij i popuszczaj pasa

od Sasa do lasa

zastaw się, a postaw się

szlachcic na zagrodzie równy wojewodzie

Polska nierządem stoi

krakowskim targiem

iść do Canossy

Z dawnego życia i rzemiosła

od deski do deski

trafiła kosa na kamień

bić się w piersi

dać kosza

ciągnąć kogoś za język

nie zasypiać gruszek w popiele

mieć muchy w nosie

Zapomniane

Zbliska, z Kamczatki, Beniowski wrócił

Zarobił jak król Jan na Wołoszczyźnie

Bogaty jak Fukier

Gut, bon, Sagalas London, de kowal de Bałabanówka

Zgodzą się jak Hulewicze z Siemaszkami

Z kolegiaty chockiej najbliższa droga do nieba

Monitor boćkowski

Wolę zawsze być Dzierżkiem, niż Czekajem

Już po harapie

Zbić kogoś z inochody

Stroi baba firleje

Królowa Bona umarła

Pisuj na Berdyczów

Ta sama myśl w różnych językach

leje jak z cebra

kupować kota w worku

obiecywać gruszki na wierzbie

mieć węża w kieszeni

pokazać komuś, gdzie raki zimują

jak rak świśnie, a ryba piśnie

nie mój cyrk, nie moje małpy

trzymać kciuki

Częste błędy