Zbliska, z Kamczatki, Beniowski wrócił to dawne szlacheckie przysłowie, którym określano wielką odległość1. Zanotowała je Księga przysłów Samuela Adalberga (1889–1894)12, ale w Wielkim słowniku języka polskiego PAN wyszukiwanie „Beniowski” nie daje żadnego wyniku3.
Przykład
(zdanie ułożone na potrzeby hasła, nie cytat). „Daleko masz do tej nowej pracy?” „A gdzie tam. Zbliska, z Kamczatki, Beniowski wrócił”.
Skąd się wzięło
Bohaterem jest Maurycy Beniowski, urodzony na Węgrzech uczestnik konfederacji barskiej1. W 1769 r. dostał się do rosyjskiej niewoli i został zesłany do Kazania, a potem aż na Kamczatkę1. Stamtąd uciekł: wzniecił bunt, opanował główny port, porwał rosyjski statek i popłynął nieznaną wcześniej drogą na północ, w stronę Alaski, a potem na południe, ku Japonii i Chinom4. W 1772 r. dotarł do Francji i wstąpił na francuską służbę56. Dopiero potem, jako francuski wysłannik, trafił na Madagaskar: działał tam w latach 1774–1776, a w 1776 r. zgromadzenie wodzów obrało go władcą wyspy56. Zginął na Madagaskarze w 1786 r.15
Adalberg przytacza objaśnienie z hasła encyklopedycznego K. Wł. Wójcickiego17, które brzmi tak:
„Kiedy wydostał się (…) tak c[u]downie z Kamczatki, powstało nawet w języku naszym przysłowie, upowszechnione między szlachtą na oznaczenie wielkiej odległości miejsca”1
Słowo „zbliska” jest więc ironiczne: całe przysłowie oznaczało wielką odległość1.
Dawniej
Adalberg podaje dwa źródła przysłowia: hasło Wójcickiego w encyklopedii (u Adalberga „Encykl. wielk.”) i zbiór Aleksandra Weryhy Darowskiego Przysłowia polskie odnoszące się do nazwisk szlacheckich i miejscowości (Poznań 1874)18. Należy więc do rodziny przysłów z nazwiskiem w środku, jak wyjść jak Zabłocki na mydle.
W innych językach
Dalekie odludzie każdy język nazywa po swojemu:
- polski dziś: „gdzie diabeł mówi dobranoc”, w ustronnym i odludnym miejscu9;
- angielski: the back of beyond, dosł. „tyły tego, co dalej”: miejsce daleko od dużych miast10;
- niemiecki: wo sich Fuchs und Hase gute Nacht sagen, „gdzie lis i zając mówią sobie dobranoc”: miejsce szczególnie odludne11.
Ciekawostka
Źródła
Footnotes
-
Wikiźródła, Samuel Adalberg, Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich, s. 72, hasło „Beniowski”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/cb806a5c6505bbc6.md ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9
-
Wikiźródła, Samuel Adalberg, Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich (dane wydania), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a7f42a513f63f9c7.md ↩
-
Wielki słownik języka polskiego PAN, wyniki wyszukiwania „Beniowski”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/54a122162a4436d0.md ↩
-
dzieje.pl, Muzeum Historii Polski, „Sybir. Dzieje polskich zesłańców XVIII–XX wiek”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/2e78b0fbea866098.md ↩
-
Muzeum Historii Polski w Warszawie, Maurycy Beniowski – Polak, który został królem Madagaskaru, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d84db306582502cb.md ↩ ↩2 ↩3
-
Historia Slavorum Occidentis, P. Kunec, „Hrabia Maurycy August Beniowski (1746–1786) – Polak, Węgier, Słowak czy kosmopolita?”, 2016, nr 1(10), s. 139–148, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0fed67d936c0a626.md ↩ ↩2 ↩3
-
Wikiźródła, Samuel Adalberg, Księga przysłów, objaśnienie skrótów, s. 42, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0a3baa273a01e788.md ↩
-
Wikiźródła, Samuel Adalberg, Księga przysłów, objaśnienie skrótów, s. 26, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/26f3c5eb4c1ce7c3.md ↩
-
Wielki słownik języka polskiego PAN, gdzie diabeł mówi dobranoc, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/96dcd918e39b6322.md ↩
-
Cambridge Dictionary, the back of beyond, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/eee85e248ee686bb.md ↩
-
DWDS, wo sich Fuchs und Hase gute Nacht sagen, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/2608c066179bffed.md ↩
-
Wikiźródła, Juliusz Słowacki, „Beniowski”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0f1057bad286ba46.md ↩