Polimata

Wyjść jak Zabłocki na mydle

HasłoPodstawy3 min. czytania 14 źródełZweryfikowany

Wyjść na czymś jak Zabłocki na mydle to podjąć coś dla zysku i zamiast korzyści ponieść stratę1. Arct w 1916 r. objaśniał to krócej: „stracił wszystko, zubożał”2.

Przykład

„Wychodzimy na tych pracach jak Zabłocki na mydle. Miało być lepiej, będzie gorzej” („Dziennik Zachodni”, 2005)3.

Skąd się wzięło

Dziś opowiada się anegdotę o ziemianinie Cyprianie Franciszku Zabłockim: chciał sprzedawać mydło za granicę bez cła, więc skrzynie przywiązane do barki płynęły Wisłą pod wodą, niewidoczne dla celników na granicy z Prusami, a w Gdańsku okazało się, że przeciekły i mydło się rozpuściło1. Lokalna tradycja z podsochaczewskiego Rybna, którym Zabłocki władał, mówi o mydle przywiązanym do spodu tratwy, płynącej Bzurą i Wisłą4.

To jednak legenda, i to młodsza od samego powiedzenia. Cyprian Zabłocki żył w latach 1792–186856, a zwrotu używał już Wacław Potocki, zmarły w 1696 r.75 W Moraliach drwił z mody na wymyślne, włoskie przysmaki zamiast dawnych kapust i grochów:

Wskórają też tak, jako Zabłocki na mydle, Wynicowawszy modę staropolską w zydle8

Gmina Rybno sama przyznaje, że nie wiadomo, czy w okolicy działała fabryka mydła4. Opis audycji Polskiego Radia uznaje za prawdopodobne, że chodzi o grę słów, bo błoto i mydło to przeciwieństwa5.

Dawniej

U Potockiego na mydle się „wskórało” albo „zarobiło”: we fraszce Na swoje fraszki pisze, że przy drogim papierze „jak Zabłocki na mydle zarobił”9, a w innym miejscu szlachcic sprzedaje wieś dla sławy i „wskorał, / Jak Zabłocki na mydle, w kupionej mieścinie”10. Zygmunt Gloger notował formy „zarobił (lub wyszedł)” i podawał inną wersję legendy: powiedzenie wzięło się „podobno” od szlachcica, który stracił fortunę, gdy spławiany Wisłą transport mydła zatonął i rozpuścił się w wodzie11. Ta sama encyklopedia przytacza wersję ze słownika Lindego: do Dunajca wywróciła się bryka z mydłem11. Ludwik Kondratowicz ułożył zaś „przypowieść szlachecką”, w której litewski szlachcic Zabłocki traci majątek na wytwórni mydła strawionej przez pożar, a resztę towaru topi w Dnieprze, gdy pod jego bryką pęka lód12.

W innych językach

  • angielski: come a cropper, „spaść z konia”: ponieść sromotną porażkę13;
  • niemiecki: ein Schuss in den Ofen, „strzał w piec”: działanie, które chybia celu14.

Ciekawostka

Na cmentarzu w Rybnie stoi wielka kadź ze stopu żelaza, którą miejscowi łączą z mydlarskim interesem pechowego Zabłockiego4.

Źródła

Footnotes

  1. Wielki słownik języka polskiego PAN, ktoś wyszedł na czymś jak Zabłocki na mydle, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c7e45bda3afb62d7.md ↩ ↩2

  2. Wikiźródła, M. Arcta Słownik ilustrowany języka polskiego (1916), hasło Mydło, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/cc8e439605285a26.md ↩

  3. Wielki słownik języka polskiego PAN, ktoś wychodzi na czymś jak Zabłocki na mydle, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b93ab7575130170b.md ↩

  4. Gmina Rybno, Historia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/ceeccb75877f542e.md ↩ ↩2 ↩3

  5. Polskie Radio, M. Adamczyk, „Skąd się wzięło powiedzenie «wyjść jak Zabłocki na mydle»?”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a806b8e0c39e57f1.md ↩ ↩2 ↩3

  6. Zapomniani.pl, Zabłocki Cyprian Franciszek (1792–1868), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/2d5c4ad6ef095357.md ↩

  7. Uniwersytet Gdański, Literat, Wacław Potocki, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/49c1d195e656a703.md ↩

  8. Wikiźródła, Wacław Potocki, „Miła jest różność w rzeczach”, Moralia, t. I, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/59712b94b2b02100.md ↩

  9. Wikiźródła, Wacław Potocki, „Na swoje fraszki”, Ogród fraszek, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7407a1506d45977e.md ↩

  10. Wikiźródła, Wacław Potocki, Moralia, t. III, s. 492, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/cb964dfcffd2a94a.md ↩

  11. Wikiźródła, Zygmunt Gloger, Encyklopedia staropolska, hasło „Zabłocki”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/ebb321f23c163f67.md ↩ ↩2

  12. Wikiźródła, Ludwik Kondratowicz, „O Zabłockim i mydle. Przypowieść szlachecka”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/84c43b8ea94b10b0.md ↩

  13. Cambridge Dictionary, come a cropper, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/6efdb8aad7f9da7f.md ↩

  14. DWDS, Schuss in den Ofen, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/1ea98d9ac0090fb0.md ↩

Graf

Odnośniki zwrotne