Polimata

Synekdocha

HasłoPodstawy3 min. czytania 13 źródełZweryfikowany

Synekdocha (ang. synecdoche, gr. συνεκδοχή synekdochḗ, łac. intellectio) to trop1, w którym całość albo ogół przedmiotów nazywamy nazwą części albo jednego przedmiotu (dach zamiast dom) lub na odwrót (czworonóg zamiast koń)2.

Skąd nazwa

Greckie synekdochḗ znaczyło „rozumienie jednego razem z drugim”3, a do polszczyzny słowo trafiło właśnie z greki4. Figurę opisywali już autor Retoryki dla Herenniusza (pod łacińską nazwą intellectio) i Kwintylian53; łacińska formuła pars pro toto, „część za całość”, to jej inna nazwa5.

Przykłady

  • Krzysztof Kamil Baczyński w wierszu o mieście z lutego 1943 roku: „rozrąbane żelazem, utulone snami”6. Żelazo zastępuje broń, podobnie jak angielskie steel, „stal”, zastępuje miecz w przykładzie z Silva Rhetoricae5; polska Wikipedia podaje ten wers jako synekdochę7.
  • Samuel Taylor Coleridge: „The western wave was all a-flame” („Zachodnia fala cała w ogniu”)8. Fala stoi tu za całe morze9.
  • Allen Ginsberg, „A Supermarket in California”: „who killed the pork chops?” („kto zabił kotlety wieprzowe?”). Zabito świnię, nie kotlet, więc kawałek zastępuje zwierzę i szokuje obrazem świata pociętego na towar10.
  • Angielskie boots on the ground, „buty na ziemi”, czyli żołnierze w terenie: buty są częścią umundurowanego żołnierza10.
  • Całość za część: angielskie society, „społeczeństwo”, w znaczeniu „wyższe sfery”9.

Po co się tego używa

Synekdocha pomaga tworzyć wyraziste obrazy9, a wybór części oddaje stosunek mówiącego do całości: synekdocha potrafi wywyższać i poniżać10. Ginsberg czule nazywa Whitmana greybeard, „siwobrody”, i widzi w nim mądrego mistrza, a w powieści Steinbecka Of Mice and Men Slim nazywa pracowników farmy po prostu the hands, „ręce”10.

Z czym się myli

Z metonimią. Synekdocha bywa uważana za jej odmianę, w której zamiennik jest częścią całości10. Poradnia PWN tłumaczy różnicę na przykładzie: cztery kółka Hołowczyca to synekdocha, bo koła są częścią samochodu, a zderzyłem się z Hołowczycem to metonimia, bo kierowca zastępuje samochód, a relacji część–całość tu nie ma11. Słownik PWN w definicji metonimii wymienia jednak także stosunek części do całości, więc granicę rysuje się różnie12.

Jak użyć samemu

Wybierz część, która niesie sens całości, i postaw ją zamiast całości (przykłady ułożone, nie cytaty):

  • „Pod tym dachem nikt nie będzie kłamał.” (dach = dom)
  • „Potrzebujemy jeszcze dwóch par rąk.” (ręce = ludzie do pracy)

Ciekawostka

George Puttenham w The Arte of English Poesie z 1589 roku nazwał synekdochę po angielsku „figure of quick conceite”, czyli „figurą bystrego pojmowania”513.

Źródła

Footnotes

  1. Uniwersytet Łódzki, A. Kudra, Pojęcie figury konceptualnej, Folia Litteraria Polonica 4 (18), 2012, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/764e23495b79e55d.md ↩

  2. Wydawnictwo Naukowe PWN, synekdocha, Słownik języka polskiego PWN, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/5fbeac12c3e02311.md ↩

  3. Tufts University (Perseus), H. G. Liddell, R. Scott, A Greek-English Lexicon: συνεκδοχή, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/51ffa36a05d7a680.md ↩ ↩2

  4. Wydawnictwo Naukowe PWN, synekdocha, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/54d9fee5edc63bcc.md ↩

  5. Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: synecdoche, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d1c7b05610df9194.md ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  6. Fundacja Wolne Lektury, K. K. Baczyński, [Oddycha miasto ciemne długimi wiekami…], pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7e0d81a1421294ff.md ↩

  7. Wikipedia (pl), Synekdocha, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/462e5ab1e18964f2.md ↩

  8. Project Gutenberg, S. T. Coleridge, The Rime of the Ancient Mariner, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/56620c63144d17bd.md ↩

  9. Encyclopaedia Britannica, synecdoche (kopia w Internet Archive), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/188cd65db7f04e4b.md ↩ ↩2 ↩3

  10. Oregon State University, P. Betjemann, What is Synecdoche?, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7e96f14c4da30136.md ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  11. Wydawnictwo Naukowe PWN, R. Sidorowicz, Zajrzeć do Fultona, Poradnia Językowa PWN, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/577c158c4e0f22c8.md ↩

  12. Wydawnictwo Naukowe PWN, metonimia, Słownik języka polskiego PWN, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b37b830b367a5dff.md ↩

  13. Brigham Young University, Silva Rhetoricae: Sources (primary), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d26c75d00f2b8feb.md ↩

Graf

Odnośniki zwrotne