Polimata

Litota

HasłoPodstawy3 min. czytania 11 źródełZweryfikowany

Litota (ang. litotes, gr. λιτότης litótēs, łac. deminutio) to figura, w której cechę nazywamy, zaprzeczając jej przeciwieństwu: niemały zamiast wielki12.

W skrócie

mówimy mniej, żeby usłyszano więcej. Nacisk bierze się właśnie z przeczenia i z pomniejszenia34.

Skąd nazwa

Greckie litótēs znaczyło „prostota”, a jako termin gramatyczny „twierdzenie przez niedopowiedzenie albo przeczenie”; w tym sensie używają go Serwiusz w komentarzu do Wergiliusza i Donat w komentarzu do Terencjusza5. Silva Rhetoricae wywodzi je od przymiotnika litos, „prosty, mały, skąpy”2. Do polszczyzny słowo przyszło z greki6. George Puttenham w 1589 roku nazwał litotę po angielsku „the moderatour”, czyli „miarkujący”27.

Przykłady

  • Potoczna angielszczyzna: not bad!, „nieźle!”, i no mean feat, „niemały wyczyn”3.
  • J. D. Salinger, Buszujący w zbożu: „It isn’t very serious. I have this tiny little tumor on the brain.” („To nic bardzo poważnego. Mam takiego malutkiego guza mózgu.”)2 Groza zbyta jak drobnostka brzmi tym mocniej4.
  • Polska prasa, podpis pod zdjęciem wyremontowanej szosy, wzdłuż której teren pod ścieżkę rowerową dopiero się przygotowuje: „Nowa inwestycja ucieszy kierowców i nieco mniej rowerzystów”. Znaczy to tyle, co „zmartwi rowerzystów”8.
  • Elizabeth Sheehan w przewodniku Oregon State University o filmie prof. Eleny Passarello, który uważa za bardzo dobry: „Her video is not bad” („Jej film nie jest zły”)4.

Po co się tego używa

  • Dla nacisku: przeczenie i pomniejszenie podkreślają to, co pozornie umniejszają; potraktowanie lekko czegoś poważnego bywa też źródłem komizmu34.
  • Dla skromności: autor Retoryki dla Herenniusza radził nią pomniejszać własne zasługi, żeby zjednać sobie słuchaczy2.
  • Dla zawoalowanej krytyki: dziennikarze i politycy mówią mniej, żeby dać do zrozumienia więcej i wytknąć komuś poważne niedociągnięcie8.

Z czym się myli

  • Z eufemizmem, czyli wyrażeniem zastępczym, które łagodzi to, co drastyczne, dosadne lub nieprzyzwoite9. Izert przytacza za C. Romero rozróżnienie: eufemizm łagodzi szczerze i grzecznie, litota tylko pozornie i z lekką ironią. Przyznaje jednak, że w praktyce nie zawsze da się je rozdzielić8.
  • Z niedopowiedzeniem w ogóle (ang. understatement, gr. meiosis). Litota jest jego odmianą, w której zaprzeczamy przeciwieństwu310. „Toni Morrison has a few fans” („Toni Morrison ma paru fanów”) to niedopowiedzenie, ale nie litota4.

Niejasna jest też klasyfikacja: badacze różnie układają systematykę figur, a Kudra wymienia litotę wśród figur myśli, nie na liście tropów11.

Jak użyć samemu

Wzór: nie + przeciwieństwo cechy (przykłady ułożone, nie cytaty):

  • „To nie był najgłupszy pomysł.” (był całkiem dobry)
  • „Nie jest to tania przyjemność.” (jest droga)

Ciekawostka

Litota jest cechą stylu poezji staroangielskiej i sag islandzkich. To w dużej mierze dzięki niej mają one swoją charakterystyczną, stoicką powściągliwość3.

Źródła

Footnotes

  1. Wydawnictwo Naukowe PWN, litota, Słownik języka polskiego PWN, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a39c6ccfa7be7f4c.md ↩

  2. Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: litotes, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/220bf238c49283a0.md ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  3. Encyclopaedia Britannica, litotes (kopia w Internet Archive), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c4bc34943248f447.md ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  4. Oregon State University, E. Sheehan, What is Understatement?, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b12a28b23e89c618.md ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  5. Tufts University (Perseus), H. G. Liddell, R. Scott, A Greek-English Lexicon: λιτότης, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0c453b9f9490f54e.md ↩

  6. Wydawnictwo Naukowe PWN, litota, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/596b5513c113b55c.md ↩

  7. Brigham Young University, Silva Rhetoricae: Sources (primary), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d26c75d00f2b8feb.md ↩

  8. Półrocznik Językoznawczy Tertium, M. Izert, Trochę niezbyt udany debiut czyli słów kilka o eufemizmach w języku prasy i polityki…, 2 (2), 2017, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b5695a53705481a8.md ↩ ↩2 ↩3

  9. Wydawnictwo Naukowe PWN, eufemizm, Słownik języka polskiego PWN, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/633e41b73da49334.md ↩

  10. Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: meiosis, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/cdf8623b5618fb54.md ↩

  11. Uniwersytet Łódzki, A. Kudra, Pojęcie figury konceptualnej, Folia Litteraria Polonica 4 (18), 2012, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/764e23495b79e55d.md ↩

Graf

Odnośniki zwrotne