Polimata

Zeugma

HasłoPodstawy4 min. czytania 9 źródełZweryfikowany

Zeugma (ang. zeugma, gr. ζεῦγμα zeûgma, łac. adnexio, iunctio) to figura, w której jeden wyraz, najczęściej orzeczenie, rządzi naraz kilkoma członami zdania1. Nazwa bywa też używana węziej, jako synonim syllepsy: wspólny wyraz przy kolejnych członach znaczy wtedy coś innego12.

Skąd nazwa

Greckie zeûgma znaczyło „to, co łączy: więź, spojenie”, a w gramatyce figurę, w której dwa podmioty dzielą orzeczenie pasujące ściśle tylko do jednego z nich3. Silva Rhetoricae tłumaczy nazwę jako „zaprzęgnięcie w jarzmo”1, Jerzy Paszek za Jerzym Ziomkiem jako „spojenie, most, jarzmo”4. W podziale figur, który Kudra przypisuje Kwintylianowi, zeugma należy do figur powstających przez odjęcie składnika5: powtarzany wyraz się pomija1.

Przykłady

  • Jan Kochanowski, Pieśń XXIV z Ksiąg wtórych: „O mnie Moskwa i będą wiedzieć Tatarowie, / I róznego mieszkańcy świata Anglikowie”6. Jerzy Ziomek podaje to jako wzór prostej zeugmy: jedno „będą wiedzieć” na wszystkie podmioty4.
  • Stanisław Barańczak, „N.N. przyznaje się do wszystkiego”: bohater „przed odświętną trybuną dźwiga w górę uśmiech i dziecko z chorągiewką w rączce”; Paszek widzi w tym zdaniu podręcznikowy przykład z Retoryki opisowej Ziomka4. Uśmiech dźwiga się tu w przenośni, dziecko dosłownie.
  • Bon mot księdza-profesora, który Ziomek przytacza jako syllepsę: „Dwóch rzeczy nigdy nie odmawiam – wódki i brewiarza”4. Przy wódce odmawiać znaczy „odrzucać”, przy brewiarzu „odmawiać modlitwę”.
  • Alanis Morissette, „Head over Feet”: „You held your breath and the door for me” („Wstrzymałeś dla mnie oddech i przytrzymałeś mi drzwi”). Jedno held mówi naraz o namiętności i o dobrych manierach2.
  • Tim O’Brien, „The Things They Carried”: „He carried a strobe light and the responsibility for the lives of his men.” („Niósł lampę błyskową i odpowiedzialność za życie swoich ludzi.”) Od tej zeugmy żołnierskie brzemię przestaje być tylko przedmiotem2.

Po co się tego używa

Zeugma oszczędza słów, bo opiera się na elipsie i paralelizmie1. Gdy wspólny wyraz zmienia znaczenie, zaskakuje, bawi albo zbija z tropu, a słuchacz musi sam pogodzić oba sensy2.

Z czym się myli

  • Z syllepsą (ang. syllepsis). Silva Rhetoricae uważa ją za odmianę zeugmy, w której wspólny wyraz zmienia znaczenie17. Ziomek odróżnia zeugmę „podnosić ręce i głowę” od syllepsy „podniosły się ręce i głosy”, w której słowo łączące „użyte zostało podstępnie, ponieważ jest właściwie homonimem, kryjącym dwa znaczenia”4.
  • Z antanaklazą, w której to samo słowo pada dwa razy w różnych znaczeniach. W zeugmie pada tylko raz2.

Jak użyć samemu

Weź dwa zdania z tym samym czasownikiem i połącz je, zostawiając czasownik tylko raz8. Przykłady ułożone, nie cytaty:

  • „Straciła cierpliwość i ostatni autobus.”
  • „Zostawił w szatni płaszcz i złudzenia.”

Ciekawostka

U Tukidydesa zeûgma to zapora z okrętów zakotwiczonych w poprzek wejścia do portu3. George Puttenham w 1589 roku nazwał zeugmę „single supply”, a syllepsę „double supply”: pojedyncze i podwójne uzupełnienie179.

Źródła

Footnotes

  1. Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: zeugma, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/2a14365b8efb42ea.md ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  2. Oregon State University, R. Malewitz, What is a Zeugma?, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/30aac4df02962f48.md ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  3. Tufts University (Perseus), H. G. Liddell, R. Scott, A Greek-English Lexicon: ζεῦγμα, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/b694540058c67ccf.md ↩ ↩2

  4. Uniwersytet Śląski w Katowicach, J. Paszek, „Nadzy w zbroi, w czasie”. Zeugma i syllepsa w poezji Barańczaka, Literatura polska w świecie, t. VI, 2016, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/39fac481924f4073.md ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  5. Uniwersytet Łódzki, A. Kudra, Pojęcie figury konceptualnej, Folia Litteraria Polonica 4 (18), 2012, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/764e23495b79e55d.md ↩

  6. Fundacja Wolne Lektury, J. Kochanowski, Pieśń XXIV (Księgi wtóre), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/33497f6c8b160d3d.md ↩

  7. Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: syllepsis, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/3518c273d1c8b67d.md ↩ ↩2

  8. George Mason University, P. Michiels, Meet your first useful rhetorical device: Zeugma, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/537b8a6a7af85211.md ↩

  9. Brigham Young University, Silva Rhetoricae: Sources (primary), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d26c75d00f2b8feb.md ↩

Graf

Odnośniki zwrotne