Praeteritio (łac. „przemilczenie”; gr. paralipsis, ang. apophasis) to figura pozornego przemilczenia: mówca porusza sprawę, zapewniając, że nie zamierza o niej mówić12. Autor Retoryki dla Herenniusza ujął to tak: mówimy, że coś pomijamy, nie wiemy albo nie chcemy powiedzieć, i właśnie wtedy to mówimy3.
Skąd nazwa
Jako praeteritio, przemilczenie albo pominięcie, które bywa tylko pozorne, figura występuje w polskich opracowaniach retoryki M. Korolki i J. Ziomka1. Łacińskie praeteritio to dosłownie „przejście obok”3, a greckie paralipsis „pozostawienie na boku”4. Po angielsku figurę nazywa się najczęściej apophasis, rzadziej preterition i paraleipsis2. Greckie apóphasis znaczyło „zaprzeczenie”, od apophanai, „zaprzeczać” (apo-, „od”, i phanai, „mówić”); po angielsku słowo poświadczono pierwszy raz w 1656 roku2.
Spolszczonej nazwy apofaza polskie źródła tego hasła nie używają, a w Silva Rhetoricae apophasis to inna figura (zob. niżej)5.
Przykłady
- Retoryka dla Herenniusza (początek I wieku p.n.e.), w przekładzie angielskim: „I do not mention that you have taken monies from our allies” („Nie wspominam, że brałeś pieniądze od naszych sprzymierzeńców”)3. Zdanie zapewnia, że oskarżenia nie będzie, i właśnie je wnosi.
- Cyceron w drugiej Filipice (§ 47) zapowiada, że pominie młodzieńcze wybryki Antoniusza, i właśnie tym rozpala wyobraźnię słuchaczy, a sam zachowuje twarz człowieka taktownego3.
- Herman Melville, Moby Dick, rozdział „Breakfast”: „We will not speak of all Queequeg’s peculiarities here; how he eschewed coffee and hot rolls…” („Nie będziemy tu mówić o wszystkich dziwactwach Queequega: jak unikał kawy i gorących bułeczek…”)6. Narrator opisuje bohatera w tej samej chwili, w której obiecuje to pominąć4.
- Jerzy Ziomek: „Nie będę mówił o rozruchach i krzykach”. Pominięcie zapowiedziane i zredukowane do krótkiej wzmianki staje się ironią1.
Po co się tego używa
Według Retoryki dla Herenniusza korzystniej jest wzbudzić podejrzenie pozornym pominięciem, niż upierać się przy twierdzeniu, które łatwo obalić3. Farnsworth (2011) dodaje: mówca uchodzi za taktownego, a jednak puszcza w obieg niedyskrecję, resztę zostawia wyobraźni, ogranicza polemikę, bo powiedział tylko połowę, i bawi3. Słownik Merriam-Webster nazywa angielską apophasis chytrym chwytem debatanta, który zostawia mówcy furtkę do wyparcia się słów2.
Z czym się myli
- Z aposjopezą, czyli urwaniem wypowiedzi przed ważnym słowem7. W praeteritio rzecz pada naprawdę, choć pod pozorem milczenia; Korolko uważał praeteritio za odmianę aposjopezy1.
- Z drugim znaczeniem angielskiego apophasis: opisywaniem czegoś, na przykład Boga, przez to, jakich cech nie ma2.
- W Silva Rhetoricae apophasis to jeszcze co innego: odrzucenie kilku powodów i przyjęcie jednego, uznanego za najbardziej zasadny5. Pozorne pominięcie opisano tam pod nazwą paralipsis4.
Jak użyć samemu
Zapowiedz milczenie, a potem wymień to, co chcesz wyeksponować (przykłady ułożone, nie cytaty):
- „Nie wspomnę nawet, że projekt oddaliśmy tydzień przed terminem.”
- „Pomijam już to, że rok temu obiecywał nam dokładnie to samo.”
Ciekawostka
Źródła
Footnotes
-
Uniwersytet Opolski, T. Skubalanka, Aluzja, Stylistyka XV, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/f50e9a9870162ef9.md ↩ ↩2 ↩3 ↩4
-
Merriam-Webster, apophasis, Merriam-Webster.com Dictionary (kopia w Internet Archive), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/6d0530e45140f049.md ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5
-
Dickinson College, Philippics 2.47 essay, Dickinson College Commentaries, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/baecc5280f1d1f0d.md ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6
-
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: paralipsis, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/751d222bb2c2d9b0.md ↩ ↩2 ↩3 ↩4
-
Brigham Young University, G. O. Burton, Silva Rhetoricae: apophasis, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/41f87834db3581cc.md ↩ ↩2
-
Project Gutenberg, H. Melville, Moby-Dick; or, The Whale, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/05cc7d1d58a79715.md ↩
-
Wydawnictwo Naukowe PWN, aposjopeza, Słownik języka polskiego PWN, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a81fe39e4cb1e171.md ↩
-
Brigham Young University, Silva Rhetoricae: Sources (primary), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/d26c75d00f2b8feb.md ↩