Polimata

Puszka Pandory

HasłoPodstawy4 min. czytania 15 źródełZweryfikowany

Puszka Pandory to sprawa, której poruszenie niespodziewanie sprowadza wiele kłopotów, klęsk albo nieszczęść1. Typowe połączenie to „otworzyć puszkę Pandory”1.

Przykład

„Ale ich legalizacja otworzyłaby, sądzę, puszkę Pandory: dziesiątki prawnych, społecznych i moralnych problemów (…)” (Piotr Bratkowski, „Gazeta Wyborcza”, 1994)1.

Skąd się wzięło

Mit zapisał Hezjod w poemacie Prace i dni ok. 700 r. p.n.e.2 Zeus, rozgniewany na Prometeusza za kradzież ognia, zapowiedział mu, że w zamian za ogień da ludziom „złą rzecz” (an evil thing)3. Kazał ulepić z ziemi kobietę; każdy z bogów dał jej jakiś dar, więc nazwano ją Pandorą, „wszystkim obdarowaną”452. Hermes zaprowadził ją do Epimeteusza, który przyjął dar, choć brat, Prometeusz, ostrzegał go przed prezentami od Zeusa62. Potem (w. 94–95):

ἀλλὰ γυνὴ χείρεσσι πίθου μέγα πῶμ᾽ ἀφελοῦσα / ἐσκέδασ᾽

„Lecz kobieta zdjęła rękami wielkie wieko dzbana i rozproszyła [nieszczęścia]”76

W środku została tylko Nadzieja, bo z woli Zeusa wieko wróciło na miejsce, zanim wyleciała62. Grecki pithos to wielka stągiew na zapasy, wysoka na ok. 1,5–1,8 m, więc Pandora nie mogła jej przynieść ze sobą2. Hezjod nie mówi też, dlaczego ją otworzyła, więc słownikowa „ciekawość”8 jest domysłem, jak każdy motyw, który przypisuje się jej dziś2.

Dzban stał się puszką w 1508 r., gdy Erazm z Rotterdamu opowiedział mit po łacinie i napisał pyxis, „puszka, szkatułka”29. U Erazma Jowisz posyła Pandorę z „przepiękną puszką” (cum pyxide pulcherrima) najpierw do Prometeusza, który odmawia, a otwiera ją dopiero Epimeteusz109. Recenzent „Bryn Mawr Classical Review” nazywa tę zamianę „dobrze znaną pomyłką” (well known mistake) Erazma; Immanuel Musäus łączy ją z puszką z opowieści o Psyche9.

Pandora na obrazie Johna Williama Waterhouse'a z 1896 r. uchyla wieko złotej szkatuły, a nie Hezjodowego dzbana
Pandora na obrazie Johna Williama Waterhouse'a z 1896 r. uchyla wieko złotej szkatuły, a nie Hezjodowego dzbana John William Waterhouse, Public domain, źródło

W innych językach

  • angielski: Pandora’s box, „skrzynka Pandory”: coś, co rodzi mnóstwo nowych, nieoczekiwanych problemów11;
  • francuski: la boîte de Pandore, „pudełko Pandory”: źródło wielkich nieszczęść12;
  • niemiecki: die Büchse der Pandora, „puszka Pandory”: nieszczęście, którego nie da się powstrzymać ani naprawić13;
  • włoski: il vaso di Pandora, „naczynie Pandory”: w przenośni ogół nieszczęść i klęsk, które dotykają ludzkość14.

Ciekawostka

Angielskie box, francuskie boîte i niemieckie Büchse pochodzą od greckiego pyxís (πυξίς), „puszka z bukszpanu”, przez łacińskie pyxis15. Mówiąc o „pudełku Pandory”, Europejczycy powtarzają więc słowo Erazma, nie Hezjoda2.

Źródła

Footnotes

  1. Wielki słownik języka polskiego PAN, puszka Pandory, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7c9f42ad9724577c.md ↩ ↩2 ↩3

  2. Oxford University Press (OUPblog), W. Hansen, „Can interpretations of the Pandora myth tell us something about ourselves?”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/06a896f04c1d344e.md ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  3. Perseus Digital Library, Tufts University, Hezjod, Works and Days, w. 42–58, przekład H. G. Evelyn-White (1914), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/307fe9ae642b2dff.md ↩

  4. Perseus Digital Library, Tufts University, Hezjod, Works and Days, w. 59–82, przekład H. G. Evelyn-White (1914), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/3012fe33f3d10a9b.md ↩

  5. Perseus Digital Library, Tufts University, Hezjod, Works and Days, w. 59–82 (tekst grecki), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/abb23d50ba67fd50.md ↩

  6. Perseus Digital Library, Tufts University, Hezjod, Works and Days, w. 83–108, przekład H. G. Evelyn-White (1914), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/84e96d040dc066be.md ↩ ↩2 ↩3

  7. Perseus Digital Library, Tufts University, Hezjod, Works and Days, w. 83–108 (tekst grecki), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/2174b0ba34fd8df6.md ↩

  8. Wielki słownik języka polskiego PAN, Pandora, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/3d93eeb1e7cfb5d4.md ↩

  9. Bryn Mawr Classical Review, E. F. Beall, recenzja książki I. Musäusa „Der Pandoramythos bei Hesiod und seine Rezeption bis Erasmus von Rotterdam”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/5ce79330bdad705d.md ↩ ↩2 ↩3

  10. IHRIM, Les Adages d’Érasme (Huma-Num), Erazm z Rotterdamu, Adagia I.i.31: Malo accepto stultus sapit, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/32545d9a33d527bc.md ↩

  11. Cambridge Dictionary, Pandora’s box, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/de01fa39cfeab121.md ↩

  12. Dictionnaire de l’Académie française, boîte (9e édition), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/33cc4917b5b0f85a.md ↩

  13. DWDS, Büchse der Pandora, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/7d6c22c4bd51d349.md ↩

  14. Vocabolario Treccani, vaso, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/0d9d7901aa3b43ec.md ↩

  15. DWDS, Büchse (etymologia W. Pfeifera), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/4e867957dafb6f34.md ↩

Graf

Odnośniki zwrotne