Polimata

Kozioł ofiarny

HasłoPodstawy3 min. czytania 15 źródełZweryfikowany

Kozioł ofiarny to ktoś niesłusznie obwiniany, po to by osłonić prawdziwych winnych1. Kozła ofiarnego się szuka, znajduje albo robi z kogoś, można też się nim stać1.

Przykład

„Teraz potrzebny jest kozioł ofiarny, na którego można będzie zwalić błędy poprzedników” (Joanna Solska, „Polityka”, 2003)1.

Skąd się wzięło

Obrzęd opisuje 16. rozdział Księgi Kapłańskiej, poświęcony Dniu Przebłagania2, czyli Jom Kipur1. Aaron brał od ludu dwa kozły i rzucał o nie losy: „jeden los dla Pana, drugi dla Azazela”2. Kozła wylosowanego dla Pana składał w ofierze przebłagalnej, a drugiego stawiał żywego przed Panem2. Potem:

„Aaron położy obie ręce na głowę żywego kozła, wyzna nad nim wszystkie winy Izraelitów (…) i każe człowiekowi do tego przeznaczonemu wypędzić go na pustynię” (Kpł 16,21)2

W hebrajskim tekście drugi los pada la-Azazel (לַעֲזָאזֵל), „dla Azazela”3. Według przypisu Biblii Tysiąclecia Azazel to prawdopodobnie demon pustyni, a Wulgata za Septuagintą ma tu „Dla kozła wypuszczonego”2, po łacinie caper emissarius4. Ciekawe, że w samej Biblii zabity zostaje tylko pierwszy kozioł, a ten obarczony winami ma odejść żywy2.

Dawniej

W dawnych polskich przekładach Biblii zwierzę nazywa się inaczej. U Jakuba Wujka Aaron rzuca losy „jeden Panu, a drugi kozłowi wypuszczalnemu”5, a w Biblii gdańskiej „los drugi Azazelowi”6. W innych językach znaczenie przenośne jest wyraźnie młodsze od biblijnego: niemiecki Sündenbock w sensie biblijnym znany jest od XVII w., a jako niewinnie obwiniony człowiek od końca XVIII w.7 Słownik Akademii Francuskiej w 1798 r. objaśniał bouc émissaire tylko jako kozła wypędzanego na pustynię8, a w wydaniu z 1878 r. podawał już także znaczenie przenośne: człowiek, na którego zrzuca się cudze winy9.

W innych językach

  • angielski: scapegoat, ktoś obwiniany za cudze winy10, dosł. „kozioł, który uchodzi”11. Słowo stoi już w przekładzie Pięcioksięgu Williama Tyndale’a z 1530 r.: „one lotte for the Lorde, ad another for a scapegoote”121314. Słownik American Heritage wywodzi je z błędnego odczytania hebrajskiego ʿăzāʾzēl jako ʿēz ʾōzēl, „kozioł, który uchodzi”11;
  • francuski: bouc émissaire, „kozioł wysłany”9;
  • niemiecki: Sündenbock, „kozioł grzechów”7.

Ciekawostka

Biblia każe kozła tylko wypędzić. To, o czym wspomina słownik, czyli strącanie zwierzęcia ze skały1, opisuje dopiero Miszna: wysłannik spychał kozła tyłem w przepaść, a ten rozpadał się na kawałki, zanim stoczył się do połowy zbocza15.

Źródła

Footnotes

  1. Wielki słownik języka polskiego PAN, kozioł ofiarny, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/3f2cdc87ae4c2267.md ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  2. Wydawnictwo Pallottinum (biblia.deon.pl), Księga Kapłańska 16, Biblia Tysiąclecia, z przypisami, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/ad628810b6492516.md ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  3. Sefaria, Leviticus 16:8 (tekst hebrajski i przekłady), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/9007af41bed343c9.md ↩

  4. Perseus Digital Library, Tufts University, Biblia Sacra Vulgata, Leviticus 16, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/2b2c5676b6b30864.md ↩

  5. Wikiźródła, Biblia Wujka (wyd. 1923), Księga Kapłańska 16, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/734ed186e754a2de.md ↩

  6. Wikiźródła, Biblia Gdańska, Księga Kapłańska 16, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/11ba036f60b163da.md ↩

  7. DWDS, Sündenbock (etymologia W. Pfeifera), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/03086be854e2be9f.md ↩ ↩2

  8. Dictionnaire de l’Académie française, émissaire (5e édition, 1798), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/02369f3311796d96.md ↩

  9. Dictionnaire de l’Académie française, émissaire (7e édition, 1878), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/18d71c8a11e74413.md ↩ ↩2

  10. Cambridge Dictionary, scapegoat, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/f7d7126c050839d4.md ↩

  11. The American Heritage Dictionary of the English Language, scapegoat, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/69f99838048f7156.md ↩ ↩2

  12. Wikisource, Bible (Tyndale)/Leviticus, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e6a0a4886a5fb1b0.md ↩

  13. Lexicons of Early Modern English, University of Toronto, William Tyndale, Old Testament Pentateuch (1530), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/79da6f9ea765f995.md ↩

  14. Wordorigins.org, D. Wilton, „scapegoat”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/e509114b6d70d1a1.md ↩

  15. Sefaria, Miszna, Joma 6,6, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/549e54f7b06d9aed.md ↩

Graf

Odnośniki zwrotne