Roszada i angielskie rook

Roszada to ruch króla i wieży, a jej nazwa pochodzi od dawnej nazwy samej wieży. Polskie słowo i angielskie rook niosą echo perskiego słowa, które jedne słowniki tłumaczą jako rydwan, inne jako słonia bojowego, a jeszcze inne łączą z baśniowym ptakiem.

W skrócie

Roszada przyszła z niemieckiego Rochade, utworzonego od Roch, „wieża w szachach”, a to słowo pochodzi z francuskiego roc¹². Francuskie roc i angielskie rook pochodzą przez arabskie rukhkh od perskiego rukh³⁴. Co pierwotnie znaczyło perskie słowo, źródła podają różnie¹³⁵.

Droga słowa

• sanskryt · रथ ratha, „rydwan, zwłaszcza dwukołowy rydwan bojowy”⁶; TLFi sprowadza nazwę figury do „jednego z języków Indii” i podaje bengalskie roth, „wóz”, oraz sanskryckie ratha-, „wóz, wóz bojowy”³
• perski · رخ rukh⁴, w zapisie Iranica roḵ, u Firdausiego nazwa figury szachowej⁵; słownik Steingassa podaje m.in. „wieża w szachach”, „nosorożec” i „ptak o potężnych skrzydłach, najpewniej baśniowy”⁷
• arabski · rukhkh, „wieża w szachach”, w XII-wiecznym glosariuszu łacińsko-arabskim także „wóz, rydwan”³⁴
• francuski · roc, wieża szachowa, ok. 1150³; czasownik roquer, „robić roszadę”, 1690⁸
• angielski · rook, z anglo-francuskiego roc⁴ · XIV w.
• niemiecki · Rochade, od Roch, „wieża w szachach”¹²
• polski · roszada, w słownikach od Słownika warszawskiego² · 1912

Historia

Rydwan, słoń czy ptak? TLFi wywodzi arabskie ruḫḫ przez perski od indyjskiej nazwy rydwanu i przytacza Dozy’ego: gra naśladowała armię indyjską ze słoni, koni, piechoty i rydwanów³. Sanskryckie caturaṅga, „mające cztery człony”, to właśnie wojsko ze słoni, rydwanów, jazdy i piechoty⁹; tak po sanskrycie nazywały się szachy⁵, a Monier-Williams notuje też odmianę szachów dla czterech graczy⁹. Słowniki PWN i WSJP wywodzą jednak nazwę od arabsko-perskiego ruh (WSJP: ruẖ), „słoń bojowy”¹². Encyclopaedia Iranica ostrożnie łączy roḵ Firdausiego z baśniowym ptakiem i dodaje, że figurę wykonywano czasem w jego kształcie⁵. Merriam-Webster poprzestaje na „pochodzeniu perskim”⁴.

Skąd wieża? We francuskim roc ustąpiło pod koniec XVII wieku słowu tour, „wieża”³. Po persku roszada to qaḷʿa raftan, dosłownie „iść do zamku”, a nowoczesna forma roszady, z królem i wieżą przestawianymi w jednym ruchu, weszła do gry według Iranica dopiero na początku XVII wieku⁵.

Krewni

• hiszpańskie roque, wieża szachowa¹
• polska roszada w drugim znaczeniu: wymiana osób na stanowiskach politycznych, urzędniczych albo w drużynie, np. „roszady kadrowe”²

Ciekawostka

Angielski ma dwa niespokrewnione rook: szachową wieżę z perskiego i ptaka gawrona ze staroangielskiego hrōc⁴. A francuskie roquer od 1889 r. oznacza też zagranie w krokieta⁸.

Źródła

Footnotes

1. Wydawnictwo Naukowe PWN, roszada (Słownik języka polskiego PWN, etymologia), pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/5dbd02e25977dc4f.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

2. Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego: roszada, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/ab948a7e2b0cfd24.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

3. CNRTL / ATILF, Trésor de la langue française informatisé: roc 2, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/16a9750c641acaca.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

4. Merriam-Webster, Rook, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/15455264f686c1ab.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

5. Encyclopaedia Iranica, B. Utas, M. Dabīrsīāqī, „Chess”, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/cf3d7d6e186b74ce.md ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

6. Universität zu Köln, Monier-Williams, Sanskrit-English Dictionary: ratha, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/c354a7c80aa08a8a.md ↩

7. University of Chicago (DSAL), F. Steingass, A Comprehensive Persian-English Dictionary: رخ, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/07b1e91d1a3ca2f9.md ↩

8. CNRTL / ATILF, Trésor de la langue française informatisé: roquer, etymologia, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/95f6b3997b29b7ab.md ↩ ↩²

9. Universität zu Köln, Monier-Williams, Sanskrit-English Dictionary: caturaṅga, pobrano 2026-10-11, kopia: zrodla/2026/10/a22fb2a0f789eec1.md ↩ ↩²